Səhər zikrləri
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، اللَّهُ الصَّمَدُ، لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ.Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə.
De: O Allah birdir. Allah Səməddir. O, doğmamış və doğulmamışdır. Heç kəs Ona tay deyildir.مَنْ قَالَهَا حِينَ يُصْبِحُ وَحِينَ يُمْسِي كَفَتْهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ (الْإِخْلَاصِ وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ).
Kim onları səhər və axşam oxusa, onlar hər şeyə qarşı ona kifayət edər: İxlas və iki sığınma surəsi.
İzah və mənbə
فِي أَذْكَارِ الصَّبَاحِ وَالْمَسَاءِ نَقْرَأُ سُوَرَ الْإِخْلَاصِ، وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ. ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
Səhər və axşam zikrlərində İxlas və iki sığınma surəsini üç dəfə oxuyuruq.
Hər surəni üç dəfə oxuyaq, yoxsa İxlası, sonra Fələqi və Nası bir dəfə oxuyub hamısını daha iki dəfə təkrarlayaq?
Bu məsələdə iki üsuldan birini müəyyən edən bir mətnə rast gəlməmişik. Lakin zahirən üstün olan üç surəni bir dəfə oxuyub sonra birlikdə iki dəfə təkrarlamaqdır. Buna dəlil kimi Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı ona olsun) yuxu zikrləri haqqında sabit olan əməli göstərilir: o, hər gecə yatağına girdikdə ovuclarını birləşdirər, onlara yüngülcə üfürər və İxlas, Fələq və Nas surələrini oxuyardı. Sonra başından və üzündən başlayaraq əllərini bədəninin çata bildiyi yerlərinə sürtərdi. Bunu üç dəfə edərdi. Buxari rəvayət etmişdir.
Həmçinin onun (Allahın salavatı və salamı ona olsun) yoxsul mühacirlərə hər namazdan sonra otuz üç dəfə təsbih, həmd və təkbir deməyi bildirdiyi sabitdir. Bu hədisi Buxari və Müslim rəvayət etmişlər.
Əbu Hüreyrədən rəvayət edən Əbu Salehdən bunların necə deyiləcəyi soruşulduqda o dedi: “Allah nöqsanlardan uzaqdır, həmd Allaha məxsusdur və Allah ən böyükdür” deyər, beləliklə hər birini otuz üç dəfə tamamlayar. Mənbədə bunun səhih rəvayətdə İbn Salehdən belə gəldiyi bildirilir.
İbn Həcər hər iki yolun yaxşı olduğunu bildirmiş, ayrı-ayrı deməyin üstünlüyünə meyl etmiş və buna dəlillər göstərmişdir. Bunlardan biri Zeyd ibn Sabitin hədisidir: “Bizə hər namazdan sonra otuz üç dəfə təsbih, otuz üç dəfə həmd və otuz dörd dəfə təkbir demək əmr edildi.” Hakim bunu rəvayət edib səhih saymış, Zəhəbi də onunla razılaşmışdır. Müslimin hədisində isə hər namazdan sonra otuz üç dəfə təsbih, otuz üç dəfə həmd, otuz üç dəfə təkbir deyənin və yüzü tamamlamaq üçün “Allahdan başqa ibadətə layiq məbud yoxdur, O təkdir, şəriki yoxdur; mülk də, həmd də Ona məxsusdur və O hər şeyə qadirdir” söyləyənin günahlarının dəniz köpüyü qədər olsa da bağışlanacağı bildirilir.
Yuxarıdakı yuxu zikri hədisinin zahiri surələri birlikdə oxuyub bu toplusunu üç dəfə təkrarlamağa işarə edir. Təsbih hədislərinin zahirindən isə onları ayrı-ayrı deməyin üstün olduğu anlaşılır. İstər birləşdirib, istər ayrı-ayrı desin, zahirən hər ikisində qəbahət yoxdur. Səhər və axşam sığınma surələrini yuxu zikrlərindəki oxunuşa uyğunlaşdırmaq daha münasib görünür.
Hər surəni üç dəfə oxuyaq, yoxsa İxlası, sonra Fələqi və Nası bir dəfə oxuyub hamısını daha iki dəfə təkrarlayaq?
Bu məsələdə iki üsuldan birini müəyyən edən bir mətnə rast gəlməmişik. Lakin zahirən üstün olan üç surəni bir dəfə oxuyub sonra birlikdə iki dəfə təkrarlamaqdır. Buna dəlil kimi Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı ona olsun) yuxu zikrləri haqqında sabit olan əməli göstərilir: o, hər gecə yatağına girdikdə ovuclarını birləşdirər, onlara yüngülcə üfürər və İxlas, Fələq və Nas surələrini oxuyardı. Sonra başından və üzündən başlayaraq əllərini bədəninin çata bildiyi yerlərinə sürtərdi. Bunu üç dəfə edərdi. Buxari rəvayət etmişdir.
Həmçinin onun (Allahın salavatı və salamı ona olsun) yoxsul mühacirlərə hər namazdan sonra otuz üç dəfə təsbih, həmd və təkbir deməyi bildirdiyi sabitdir. Bu hədisi Buxari və Müslim rəvayət etmişlər.
Əbu Hüreyrədən rəvayət edən Əbu Salehdən bunların necə deyiləcəyi soruşulduqda o dedi: “Allah nöqsanlardan uzaqdır, həmd Allaha məxsusdur və Allah ən böyükdür” deyər, beləliklə hər birini otuz üç dəfə tamamlayar. Mənbədə bunun səhih rəvayətdə İbn Salehdən belə gəldiyi bildirilir.
İbn Həcər hər iki yolun yaxşı olduğunu bildirmiş, ayrı-ayrı deməyin üstünlüyünə meyl etmiş və buna dəlillər göstərmişdir. Bunlardan biri Zeyd ibn Sabitin hədisidir: “Bizə hər namazdan sonra otuz üç dəfə təsbih, otuz üç dəfə həmd və otuz dörd dəfə təkbir demək əmr edildi.” Hakim bunu rəvayət edib səhih saymış, Zəhəbi də onunla razılaşmışdır. Müslimin hədisində isə hər namazdan sonra otuz üç dəfə təsbih, otuz üç dəfə həmd, otuz üç dəfə təkbir deyənin və yüzü tamamlamaq üçün “Allahdan başqa ibadətə layiq məbud yoxdur, O təkdir, şəriki yoxdur; mülk də, həmd də Ona məxsusdur və O hər şeyə qadirdir” söyləyənin günahlarının dəniz köpüyü qədər olsa da bağışlanacağı bildirilir.
Yuxarıdakı yuxu zikri hədisinin zahiri surələri birlikdə oxuyub bu toplusunu üç dəfə təkrarlamağa işarə edir. Təsbih hədislərinin zahirindən isə onları ayrı-ayrı deməyin üstün olduğu anlaşılır. İstər birləşdirib, istər ayrı-ayrı desin, zahirən hər ikisində qəbahət yoxdur. Səhər və axşam sığınma surələrini yuxu zikrlərindəki oxunuşa uyğunlaşdırmaq daha münasib görünür.
