اذکار صبح
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، اللَّهُ الصَّمَدُ، لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ.به نام الله، بخشنده مهربان
بگو: او الله یگانه است؛ الله بی‌نیاز است؛ نه زاده است و نه زاده شده است؛ و هیچ‌کس همتای او نیست.مَنْ قَالَهَا حِينَ يُصْبِحُ وَحِينَ يُمْسِي كَفَتْهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ (الْإِخْلَاصِ وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ).
هر کس آن را هنگام صبح و شام بخواند، او را از هر چیزی کفایت می‌کند؛ یعنی سوره اخلاص و دو سوره پناه‌جویی، فلق و ناس.
توضیح و منبع
فِي أَذْكَارِ الصَّبَاحِ وَالْمَسَاءِ نَقْرَأُ سُوَرَ الْإِخْلَاصِ، وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ. ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
در اذکار صبح و شام، سوره اخلاص و دو سوره فلق و ناس را سه بار می‌خوانیم.
آیا هر سوره را سه بار بخوانیم، یا اخلاص را یک بار، سپس فلق را یک بار و پس از آن ناس را یک بار بخوانیم و سپس این مجموعه را دو بار دیگر تکرار کنیم؟
ما به نصی در این مسئله دست نیافتیم که یکی از این دو روش را تعیین کند؛ اما ظاهراً بهتر است هر سه سوره را یک بار بخوانیم و سپس با هم دو بار دیگر تکرار کنیم. مؤید آن این است که از پیامبر صلی الله علیه وسلم درباره اذکار خواب ثابت شده است که هر شب هنگام رفتن به بستر، دو کف دست خود را جمع می‌کرد، در آنها می‌دمید و سوره‌های قل هو الله احد، قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را می‌خواند؛ سپس تا جایی که می‌توانست دست‌ها را بر بدنش می‌کشید، از سر و صورت و پیش روی بدن آغاز می‌کرد و این کار را سه بار انجام می‌داد. روایت بخاری.
همچنین از ایشان صلی الله علیه وسلم ثابت شده است که به مهاجران نیازمند فرمود: پس از هر نماز سی‌وسه بار تسبیح، تحمید و تکبیر بگویید. متفق علیه.
ابوصالح، راوی از ابوهریره، هنگامی که درباره چگونگی گفتن آنها پرسیده شد گفت: سبحان الله، الحمد لله و الله اکبر بگوید تا از هر یک سی‌وسه بار گفته شود؛ در صحیح از ابن صالح چنین آمده است.
ابن حجر هر دو روش را نیکو دانسته و به برتری جداگانه گفتن متمایل شده است. از دلایل او حدیث زید بن ثابت است که گفت: به ما دستور داده شد پس از هر نماز سی‌وسه بار تسبیح، سی‌وسه بار تحمید و سی‌وچهار بار تکبیر بگوییم. حاکم این حدیث را روایت و صحیح دانسته و ذهبی با او موافقت کرده است. در حدیث مسلم آمده است: هر کس پس از هر نماز سی‌وسه بار سبحان الله، سی‌وسه بار الحمد لله و سی‌وسه بار الله اکبر بگوید و برای تکمیل صد بگوید: لا اله الا الله وحده لا شریک له، له الملک وله الحمد وهو علی کل شیء قدیر، گناهانش آمرزیده می‌شود، هرچند مانند کف دریا باشد.
پس ظاهر حدیث پیشین اذکار خواب درباره سوره‌های پناه‌جویی آن است که سوره‌ها با هم خوانده و مجموع آنها سه بار تکرار شود؛ اما ظاهر احادیث تسبیحات این است که جداگانه گفتن آنها بهتر است. اگر کسی آنها را با هم یا جداگانه بگوید، ظاهراً هیچ‌یک اشکالی ندارد؛ و بهتر است خواندن سوره‌های پناه‌جویی در صبح و شام را به روش خواندن آنها در اذکار خواب ملحق کنیم.
آیا هر سوره را سه بار بخوانیم، یا اخلاص را یک بار، سپس فلق را یک بار و پس از آن ناس را یک بار بخوانیم و سپس این مجموعه را دو بار دیگر تکرار کنیم؟
ما به نصی در این مسئله دست نیافتیم که یکی از این دو روش را تعیین کند؛ اما ظاهراً بهتر است هر سه سوره را یک بار بخوانیم و سپس با هم دو بار دیگر تکرار کنیم. مؤید آن این است که از پیامبر صلی الله علیه وسلم درباره اذکار خواب ثابت شده است که هر شب هنگام رفتن به بستر، دو کف دست خود را جمع می‌کرد، در آنها می‌دمید و سوره‌های قل هو الله احد، قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را می‌خواند؛ سپس تا جایی که می‌توانست دست‌ها را بر بدنش می‌کشید، از سر و صورت و پیش روی بدن آغاز می‌کرد و این کار را سه بار انجام می‌داد. روایت بخاری.
همچنین از ایشان صلی الله علیه وسلم ثابت شده است که به مهاجران نیازمند فرمود: پس از هر نماز سی‌وسه بار تسبیح، تحمید و تکبیر بگویید. متفق علیه.
ابوصالح، راوی از ابوهریره، هنگامی که درباره چگونگی گفتن آنها پرسیده شد گفت: سبحان الله، الحمد لله و الله اکبر بگوید تا از هر یک سی‌وسه بار گفته شود؛ در صحیح از ابن صالح چنین آمده است.
ابن حجر هر دو روش را نیکو دانسته و به برتری جداگانه گفتن متمایل شده است. از دلایل او حدیث زید بن ثابت است که گفت: به ما دستور داده شد پس از هر نماز سی‌وسه بار تسبیح، سی‌وسه بار تحمید و سی‌وچهار بار تکبیر بگوییم. حاکم این حدیث را روایت و صحیح دانسته و ذهبی با او موافقت کرده است. در حدیث مسلم آمده است: هر کس پس از هر نماز سی‌وسه بار سبحان الله، سی‌وسه بار الحمد لله و سی‌وسه بار الله اکبر بگوید و برای تکمیل صد بگوید: لا اله الا الله وحده لا شریک له، له الملک وله الحمد وهو علی کل شیء قدیر، گناهانش آمرزیده می‌شود، هرچند مانند کف دریا باشد.
پس ظاهر حدیث پیشین اذکار خواب درباره سوره‌های پناه‌جویی آن است که سوره‌ها با هم خوانده و مجموع آنها سه بار تکرار شود؛ اما ظاهر احادیث تسبیحات این است که جداگانه گفتن آنها بهتر است. اگر کسی آنها را با هم یا جداگانه بگوید، ظاهراً هیچ‌یک اشکالی ندارد؛ و بهتر است خواندن سوره‌های پناه‌جویی در صبح و شام را به روش خواندن آنها در اذکار خواب ملحق کنیم.
