اذکار و دعاهای شام
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، اللَّهُ الصَّمَدُ، لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ.به نام خدای بخشندهٔ مهربان
بگو: او خداوند یگانه است. خدا بی‌نیاز است و همه به او نیازمندند. نه زاده و نه زاده شده است و هیچ‌کس همتای او نیست.مَنْ قَالَهَا حِينَ يُصْبِحُ وَحِينَ يُمْسِي كَفَتْهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ (الْإِخْلَاصِ وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ).
هر کس آنها را صبح و شام بخواند، برای او در برابر هر چیز کافی است: سورهٔ اخلاص و دو سورهٔ پناه‌جویی.
توضیح و منبع
فِي أَذْكَارِ الصَّبَاحِ وَالْمَسَاءِ نَقْرَأُ سُوَرَ الْإِخْلَاصِ، وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ. ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
در ذکرهای صبح و شام، سورهٔ اخلاص و دو سورهٔ پناه‌جویی را سه بار می‌خوانیم.
آیا هر سوره را سه بار بخوانیم یا اخلاص، فلق و ناس را هر یک یک بار بخوانیم و سپس مجموع آنها را دو بار دیگر تکرار کنیم؟
ما در این مسئله نصی نیافتیم که یکی از دو روش را تعیین کند؛ اما ظاهر آن است که بهتر است هر سه سوره را یک بار بخوانیم و سپس آنها را با هم دو بار دیگر تکرار کنیم. دلیلی بر این، روایتی است که دربارهٔ ذکر خواب از پیامبر ﷺ ثابت شده است: هر شب هنگامی که به بستر می‌رفت دو کف دستش را جمع می‌کرد، در آنها فوتی سبک می‌دمید و سوره‌های اخلاص، فلق و ناس را می‌خواند؛ سپس تا جایی که می‌توانست از سر و صورت و جلوی بدن آغاز کرده، با آن دو دست بر بدنش می‌کشید. این کار را سه بار انجام می‌داد. بخاری روایت کرده است.
همچنین از ایشان ﷺ ثابت است که به مهاجران فقیر فرمود: «پس از هر نماز، سی‌وسه بار تسبیح، تحمید و تکبیر بگویید.» بخاری و مسلم آن را روایت کرده‌اند.
ابوصالح، راوی از ابوهریره، هنگامی که دربارهٔ چگونگی گفتن آنها پرسیده شد، گفت: «سبحان‌الله، الحمدلله و الله‌اکبر می‌گوید تا هر یک از آنها سی‌وسه بار شود.» در روایت صحیح از ابن صالح چنین آمده است.
ابن حجر هر دو شیوه را نیکو دانسته و به برتری جداگانه گفتن هر یک گرایش داشته است. از جمله دلایل او حدیث زید بن ثابت است: «دستور یافتیم پس از هر نماز سی‌وسه بار تسبیح، سی‌وسه بار تحمید و سی‌وچهار بار تکبیر بگوییم.» حاکم این حدیث را روایت و صحیح دانسته و ذهبی با او موافقت کرده است. در حدیث مسلم آمده است: «هر کس پس از هر نماز سی‌وسه بار خدا را تسبیح گوید، سی‌وسه بار او را بستاید و سی‌وسه بار تکبیر گوید و صدمین ذکر را با این سخن کامل کند: معبودی جز خدای یگانه و بی‌شریک نیست، فرمانروایی و ستایش از آنِ اوست و او بر هر چیز تواناست، خطاهایش اگرچه مانند کف دریا باشد آمرزیده می‌شود.»
پس ظاهر حدیث پیشین ذکر خواب دربارهٔ سوره‌های پناه‌جویی، خواندن آنها با هم و تکرار مجموع آنها سه بار است. اما ظاهر احادیث تسبیح آن است که جداگانه گفتنشان بهتر است. اگر کسی آنها را با هم یا جداگانه بگوید، ظاهر آن است که هیچ‌یک اشکالی ندارد و مناسب‌تر آن است که خواندن سوره‌های پناه‌جویی صبح و شام به خواندن آنها هنگام خواب ملحق شود.
آیا هر سوره را سه بار بخوانیم یا اخلاص، فلق و ناس را هر یک یک بار بخوانیم و سپس مجموع آنها را دو بار دیگر تکرار کنیم؟
ما در این مسئله نصی نیافتیم که یکی از دو روش را تعیین کند؛ اما ظاهر آن است که بهتر است هر سه سوره را یک بار بخوانیم و سپس آنها را با هم دو بار دیگر تکرار کنیم. دلیلی بر این، روایتی است که دربارهٔ ذکر خواب از پیامبر ﷺ ثابت شده است: هر شب هنگامی که به بستر می‌رفت دو کف دستش را جمع می‌کرد، در آنها فوتی سبک می‌دمید و سوره‌های اخلاص، فلق و ناس را می‌خواند؛ سپس تا جایی که می‌توانست از سر و صورت و جلوی بدن آغاز کرده، با آن دو دست بر بدنش می‌کشید. این کار را سه بار انجام می‌داد. بخاری روایت کرده است.
همچنین از ایشان ﷺ ثابت است که به مهاجران فقیر فرمود: «پس از هر نماز، سی‌وسه بار تسبیح، تحمید و تکبیر بگویید.» بخاری و مسلم آن را روایت کرده‌اند.
ابوصالح، راوی از ابوهریره، هنگامی که دربارهٔ چگونگی گفتن آنها پرسیده شد، گفت: «سبحان‌الله، الحمدلله و الله‌اکبر می‌گوید تا هر یک از آنها سی‌وسه بار شود.» در روایت صحیح از ابن صالح چنین آمده است.
ابن حجر هر دو شیوه را نیکو دانسته و به برتری جداگانه گفتن هر یک گرایش داشته است. از جمله دلایل او حدیث زید بن ثابت است: «دستور یافتیم پس از هر نماز سی‌وسه بار تسبیح، سی‌وسه بار تحمید و سی‌وچهار بار تکبیر بگوییم.» حاکم این حدیث را روایت و صحیح دانسته و ذهبی با او موافقت کرده است. در حدیث مسلم آمده است: «هر کس پس از هر نماز سی‌وسه بار خدا را تسبیح گوید، سی‌وسه بار او را بستاید و سی‌وسه بار تکبیر گوید و صدمین ذکر را با این سخن کامل کند: معبودی جز خدای یگانه و بی‌شریک نیست، فرمانروایی و ستایش از آنِ اوست و او بر هر چیز تواناست، خطاهایش اگرچه مانند کف دریا باشد آمرزیده می‌شود.»
پس ظاهر حدیث پیشین ذکر خواب دربارهٔ سوره‌های پناه‌جویی، خواندن آنها با هم و تکرار مجموع آنها سه بار است. اما ظاهر احادیث تسبیح آن است که جداگانه گفتنشان بهتر است. اگر کسی آنها را با هم یا جداگانه بگوید، ظاهر آن است که هیچ‌یک اشکالی ندارد و مناسب‌تر آن است که خواندن سوره‌های پناه‌جویی صبح و شام به خواندن آنها هنگام خواب ملحق شود.
