راهنمای روزه در اسلام
با رمضان، روزه‌های داوطلبانه، رخصت‌ها و قضای روزهای ازدست‌رفته آشنا شوید. این راهنما از قرآن و مجموعه‌های حدیث اهل سنت بهره می‌گیرد. مذاهب معتبر در برخی جزئیات متفاوت‌اند و شرایط خاص ممکن است به راهنمایی معلم آگاه نیاز داشته باشد. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ای مؤمنان، روزه بر شما مقرر شد، چنان‌که بر پیشینیان مقرر شده بود، تا پرهیزگار شوید. — قرآن 2:183
معنی روزه و چرایی روزه‌داری
روزه عبادت الله است: مسلمان با نیت، از فجر صادق تا غروب آفتاب از باطل‌کننده‌های روزه خودداری می‌کند. روزه تقوا، صبر، سپاس و همدلی را پرورش می‌دهد و صداقت، مهربانی و رعایت حقوق دیگران را می‌طلبد. روزهٔ رمضان یکی از پنج رکن اسلام است. [1، 2، 3]
بازگشت به بالاروزهٔ رمضان چه وقت واجب شد
گزارش‌های تاریخی معمولاً وجوب روزهٔ رمضان را سال دوم هجرت، حدود 624 میلادی، می‌دانند؛ این تاریخ در حدیث مورد استناد اینجا مشخص نشده است. قرآن روزه را در رمضان، ماه نزول قرآن، مقرر می‌کند. [1] روایتی صحیح، وجوب رمضان را پس از وجوب پیشین عاشورا بیان می‌کند. [29] ماه قمری بسته به آغاز و پایان معتبر، 29 یا 30 روز است؛ صرف احتیاط بدون دلیل معتبر روزی اضافه نکنید. [4]
بازگشت به بالاروزه بر چه کسی فرض است؟
روزهٔ رمضان بر مسلمان بالغ، عاقل، توانا و مقیم که مانعی برای روزهٔ صحیح ندارد فرض است. کودک پیش از بلوغ مکلف نیست؛ اگر بدون آسیب می‌تواند، به‌آرامی آشنا کنید. فرد فاقد توانایی عقلی در آن حالت مسئول نیست؛ وضعیت‌ها متفاوت‌اند. بیماری، سفر و شرایط دیگر رخصت‌های زیر را دارند. [1، 5]
بازگشت به بالانیت و روزهٔ روزانه
در دل نیت روزه برای الله کنید و رمضان یا قضای آن را مشخص کنید؛ عبارت گفتاری لازم نیست. برای روزهٔ فرض، نیت هر روز در شب پیش از فجر روشی محتاطانه است؛ مذاهب اهل سنت دربارهٔ نیت جزئیات معتبر دارند. از فجر صادق تا غروب از باطل‌کننده‌ها دوری و نمازها را سر وقت ادا کنید. [6]
بازگشت به بالاآغاز و پایان رمضان
رمضان با اثبات هلال آن یا تکمیل 30 روز شعبان آغاز می‌شود و با اثبات هلال شوال یا تکمیل 30 روز رمضان پایان می‌یابد. مراجع اهل سنت دربارهٔ جزئیات اثبات ماه و اختلاف افق تفاوت دارند. با توجه به همبستگی جامعه، از مرجع مسلمان محلی مورد اعتماد پیروی کنید و اختلاف علمی معتبر را نکوهش نکنید. [4]
بازگشت به بالاسحری و آغاز روزه
سحری، غذای پیش از فجر، مستحب و بابرکت است. آن را بدون خطر رسیدن فجر صادق به تأخیر بیندازید. خوردن و آشامیدن را در فجر صادق متوقف کنید، نه طلوع خورشید. زمان احتیاطیِ پیش از فجر، حد شرعی جداگانه‌ای نیست. جدول معتبر محلی با تعیین روشن فجر به کار ببرید. [1، 7]
بازگشت به بالاافطار هنگام غروب
با غروب خورشید در محل شما روزه پایان می‌یابد؛ پس از تأیید غروب، بی‌درنگ افطار کنید. پیامبر ﷺ با خرمای تازه، اگر نبود با خرمای خشک و اگر نبود با آب افطار می‌کرد. دعا کنید و زیاده‌روی نکنید. [8، 9]
بازگشت به بالارفتار در روزه
نماز، صداقت و امانت‌داری تمام سال واجب‌اند. در رمضان به‌ویژه از دروغ، غیبت، بدزبانی و ستم دوری کنید؛ قرآن بخوانید، الله را یاد کنید و صدقه دهید. گناه می‌تواند پاداش را کم کند و جدی باشد، اما هر گناهی خودبه‌خود روزه را باطل نمی‌کند؛ کاستی پاداش با بطلان فرق دارد. [3]
بازگشت به بالاچه چیزهایی روزه را باطل می‌کنند؟
نمونه‌های روشن عبارت‌اند از خوردن یا آشامیدن عمدی، نزدیکی عمدی در روزه و شروع قاعدگی یا نفاس. به نظر بیشتر علما، استفراغ عمدی قضا می‌خواهد، برخلاف غیرعمدی. به نظر بیشتر علما، انزال عمدی با خودارضایی روزه را باطل می‌کند؛ جزئیات تماس‌های دیگر متفاوت است. همهٔ موارد را یکسان ندانید. [1، 10، 11]
بازگشت به بالافراموشی، استفراغ و کارهای مجاز
اگر از فراموشی خوردید یا نوشیدید، به‌محض یادآوری متوقف شوید و روزه را ادامه دهید؛ صحیح می‌ماند. استفراغ غیرارادی معمولاً باطل نمی‌کند. احتلام غیرارادی نیز روزه را باطل نمی‌کند؛ پس از انزال برای نماز غسل لازم است. حمام، مسواک و شستن آرام دهان و بینی با پرهیز از بلع عمدی آب مجازند. صرف گرسنگی یا تشنگی روزه را نمی‌شکند. [10، 12، 13]
بازگشت به بالادارو و اقدام‌های پزشکی
درمان ضروری را قطع نکنید و خود را به زیان نیندازید. داروی خوراکیِ بلعیده‌شده در وقت روزه آن را باطل می‌کند؛ پزشک معتبر می‌تواند زمان جایگزین ایمن را بررسی کند. اسپری تنفسی، تزریق، قطره و اقدام‌های پزشکی جزئیات و نظرهای متفاوت دارند. از پزشک و معلم آگاه اهل سنت دربارهٔ درمان خاص بپرسید و درمان فوری را هرگز عقب نیندازید. اگر با دلیل معتبر افطار کنید، قضا یا فدیه به شرایط شما بستگی دارد. [1]
بازگشت به بالاقاعدگی و خون‌ریزی پس از زایمان
قاعدگی یا نفاس در روز، روزه را پایان می‌دهد؛ روزه در هیچ‌یک صحیح نیست. زن روزه‌ها را پس از رمضان قضا می‌کند، ولی نمازهای دورهٔ قاعدگی قضا نمی‌شوند. اگر خون پیش از فجر قطع شود و نیت کند، حتی با غسل پس از فجر روزه صحیح است؛ برای نماز به‌موقع غسل کند. اگر پاکی پس از فجر شروع شود، جزئیات متفاوت است و آن روز قضا می‌شود. استفاده از این رخصت فرمان‌برداری است، نه گناه. [13]
بازگشت به بالابارداری و شیردهی
زن باردار یا شیردهی که به‌طور معقول نگران زیان به خود یا کودک است، می‌تواند از رخصت افطار استفاده کند. از پزشک معتبر و معلم آگاه اهل سنت مشورت بگیرد. قضا هنگام توانایی مهم است؛ مذاهب دربارهٔ اطعام فقیر نیز در شرایط خاص اختلاف دارند. یک دستور، همهٔ موارد را پوشش نمی‌دهد. [14]
بازگشت به بالابیماری موقت و مزمن
بیمار موقت که به‌طور معقول از تشدید بیماری، تأخیر بهبود یا زیان روزه می‌ترسد، یا درمانی می‌خواهد که قابل تأخیر نیست، می‌تواند افطار و پس از بهبود قضا کند. باید از زیان جدی دوری کرد. در بیماری ماندگار با احتمال کمِ بهبود، علما اطعام یک فقیر به ازای هر روز را مطرح می‌کنند؛ شرایط فردی و بهبود احتمالی بعدی راهنمایی خاص می‌خواهد. [1]
بازگشت به بالاسالمندی و ناتوانی پایدار
سالمندی که نمی‌تواند روزه بگیرد و امید بازگشت توان ندارد، طبق حکم ناتوانی پایدار می‌تواند افطار و به ازای هر روز یک فقیر را اطعام کند. شکل و مقدار غذا اختلاف معتبر دارد؛ راهنمایی معتبر محلی بگیرید. خود را در معرض آسیب قرار ندهید. [1، 15]
بازگشت به بالاسفر
مسافرِ سفر معتبر شرعی می‌تواند افطار و قضا کند یا اگر زیان ندارد روزه بگیرد. با مشقت شدید یا زیان، رخصت بهتر است و پرهیز از زیان جدی ممکن است افطار را لازم کند. آغاز و پایان سفر برای این حکم در فقه اهل سنت جزئیات دارد؛ صرف برنامه‌ریزی سفر هنگام اقامت، همان مسافر بودن نیست. [1، 16]
بازگشت به بالاکار دشوار و گرما
کسی که کار بدنی دشوار دارد، نیت روزه کند و کارهایی معقول مانند تغییر ساعت، استراحت و کاهش گرما انجام دهد. عنوان شغلی به‌تنهایی اجازهٔ خودکارِ آغاز روز بدون روزه نیست. اگر در روز مشقت ناگزیر و تحمل‌ناپذیر یا خطر واقعی زیان پیش آمد، می‌تواند از آسیب جلوگیری، به مقدار لازم افطار و آن روز را قضا کند. مشورت متناسب بگیرید. [1]
بازگشت به بالاقضای روزهای ازدست‌رفته
روزهای ازدست‌رفته به سبب عذر موقت معتبر را پس از پایان عذر، در روزهای مجاز قضا کنید؛ پیوسته یا جداگانه. در صورت توان پیش از رمضان بعد تکمیل کنید. ناتوانی مستمر عذر است؛ پیامد تأخیر قابل اجتناب میان مذاهب متفاوت است. اگر تعداد معلوم نیست، با دقت بهترین برآورد را انجام دهید. دو عید روزه نگیرید و احکام ایام تشریق را رعایت کنید. [1، 13]
بازگشت به بالاقضا، فدیه و کفاره
قضا یعنی روزه گرفتن روزی به جای روز ازدست‌رفته. فدیه یعنی اطعام فقیر در وضعیت‌های معتبر شرعی، مانند برخی ناتوانی‌های پایدار؛ برای کسی که می‌تواند قضا کند، جایگزین سادهٔ روزه نیست. نزدیکی عمدی در روز رمضان با شرایطش کفارهٔ بزرگ جداگانه دارد: آزاد کردن برده؛ اگر نتواند، دو ماه پیوسته روزه؛ و اگر نتواند، اطعام شصت فقیر. کاربرد و وظایف بیشتر به شرایط و مذهب بستگی دارد؛ با معلم واجد صلاحیت مشورت کنید. [1، 17]
بازگشت به بالاروزهٔ داوطلبانه
روزهٔ داوطلبانه عبادتی مستحب افزون بر فرض است. اگر ممکن است آن را بدون آسیب یا ترک فرض و حقوق دیگران کامل کنید. روزهٔ نذر، کفاره یا قضا با روزهٔ داوطلبانهٔ نامقید فرق دارد. مذاهب دربارهٔ نیت و قطع روزهٔ داوطلبانه تفاوت دارند. [18]
بازگشت به بالاشش روز شوال و ایام بیض
شش روز شوال، شش روز در شوال پس از عید فطر است؛ می‌تواند پیوسته یا جدا باشد. علما دربارهٔ ترتیب آن در کنار قضای رمضان و عبارت پاداش بحث می‌کنند. ایام بیض سه روز هر ماه قمری، معمولاً سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم است و با شش روز شوال تفاوت دارد. سیزدهم ذی‌الحجه از ایام تشریق است و معمولاً نباید روزه گرفت، جز استثنای خاص حاجی که در ادامه می‌آید. [19، 20]
بازگشت به بالادوشنبه، پنجشنبه و سه روز در ماه
روزهٔ دوشنبه و پنجشنبه و نیز سه روز هر ماه قمری مستحب است. می‌توان ایام بیض را برای روزهٔ ماهانه انتخاب کرد، اما سه روز دیگر نیز اصل عمل را تحقق می‌دهد. روز ممنوعی مثل عید را صرفاً چون مطابق روز عادت شماست، روزه نگیرید. [20، 21]
بازگشت به بالاروز عرفه
عرفه نهم ذی‌الحجه است. روزه برای کسی که حج نمی‌گزارد مستحب است؛ حدیث، آمرزش دو سال را ذکر می‌کند. علما توضیح می‌دهند که این مجوز اصرار بر گناه کبیره یا نپرداختن حقوق نیست. برای حاجیِ حاضر در عرفات، افطار مطابق عمل پیامبر است و به عبادت و دعا کمک می‌کند. در تعیین تاریخ از مرجع معتبر محلی پیروی کنید. [22، 23]
بازگشت به بالاتاسوعا، عاشورا و محرم
عاشورا دهم محرم است و روزهٔ نهم همراه آن مستحب است. پیامبر ﷺ از آمرزش سال گذشته با عاشورا سخن گفت و قصد داشت سال بعد نهم را نیز بگیرد. نزد بسیاری از علما، دهم به‌تنهایی صحیح است، با اختلاف دربارهٔ تنها گرفتن آن. محرم از بهترین ماه‌ها برای روزهٔ داوطلبانه پس از رمضان است. [22، 24]
بازگشت به بالاشعبان، روزهٔ داوود و روزهای دیگر
پیامبر ﷺ در شعبان بسیار روزه می‌گرفت و جز رمضان ماه کاملی را روزه نمی‌گرفت. روزهٔ داوود یعنی یک روز در میان، وقتی بدون ترک وظایف ممکن باشد. عمل نیک و روزه در نه روز نخست ذی‌الحجه مطابق شرایط مستحب است؛ وضعیت حاجی در عرفه فرق دارد و دهم عید قربان است که روزه‌اش ممنوع است. روزهٔ داوطلبانهٔ زیان‌بار یا موجب ترک وظیفه نگیرید. [23، 28]
بازگشت به بالاروزهای ممنوع یا مکروه برای روزه
روزه در عید فطر و عید قربان ممنوع است. ایام تشریق یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی‌الحجه‌اند و عموماً روزه گرفته نمی‌شوند. استثنایی خاص برای حاجی تمتع یا قران که قربانی نمی‌یابد و روزهٔ لازم را پیش از عید کامل نکرده، نقل شده است. اختصاص جمعه به روزهٔ داوطلبانه مکروه است، مگر با روزهٔ معمول یا سبب ثابت هم‌زمان شود یا روز کنارش هم روزه باشد؛ این منع قضای فرض نیست. [25، 26]
بازگشت به بالاروزه در کشورهای غیرمسلمان
تکلیف صرف زندگی در کشور غیرمسلمان تغییر نمی‌کند. فجر صادق و غروب محل خود را رعایت کنید و از مسجد یا جدول معتبر محلی متناسب با مکان، تاریخ و محاسبهٔ فجر استفاده کنید. با اختلاف اعلان هلال یا جدول، به‌جای استفادهٔ خودکار از وقت کشور دور، با مرجع مسلمان محلی مورد اعتماد مشورت کنید. [1]
بازگشت به بالامکانهای دارای روز بسیار بلند
هر جا فجر صادق و غروب عادی در هر روز رخ می‌دهد، قاعدهٔ عمومی روزه میان همان اوقات محلی است، حتی با روز بلند، اگر بدون زیان معتبر توانایی دارید. طول روز به‌تنهایی دلیل خودکارِ پیروی از ساعت مکه یا شهر دیگر نیست. با بیماری یا خطر واقعی زیان، رخصت مربوط جاری می‌شود و هنگام توان قضا می‌کنید. [1]
بازگشت به بالامکانهای فاقد نشانه‌های معمول خورشیدی
شرایط قطبی گوناگون است: خورشید ممکن است غروب یا طلوع نکند یا در فصلی فجر صادق قابل تشخیص نباشد. یک جدول تخمینی را نمی‌توان به همه تحمیل کرد. با نبود نشانه‌های عادی، علمای اهل سنت روش‌های برآورد وقت مناسب دارند و در کاربرد اختلاف دارند. از شورای آگاه اهل سنت یا مرجع محلی آشنا با منطقه پیروی کنید و هر جا نشانهٔ واقعی وجود دارد، همان را به کار برید. حدیث برآورد وقت نماز در روز غیرعادی به قیاس استفاده می‌شود؛ حدیث مستقیمِ تعیین برنامهٔ روزهٔ قطبی نیست. [27]
بازگشت به بالابرنامهٔ عملی روزانه
فجر و غروب محلی را بررسی کنید، شب نیت روزهٔ فرض کنید، سحری بخورید، از باطل‌کننده‌ها دوری و نماز بخوانید. پس از تأیید غروب افطار کنید، روزهای قضا را ثبت کنید و میان غروب و فجر به‌اندازهٔ کافی آب و غذا مصرف کنید. اگر نشانه‌های نگران‌کننده یا نیاز درمان فوری پیش آمد، بی‌درنگ کمک پزشکی بگیرید و رخصت مناسب را بپرسید.
بازگشت به بالامنابع
[1] قرآن: بقره 2:183–187 و 2:185. [2] صحیح بخاری 8؛ صحیح مسلم 16. [3] صحیح بخاری 1901، 1903 و 1896. [4] صحیح بخاری 1900؛ صحیح مسلم 1081. [5] سنن ابوداوود 4403. [6] سنن ابوداوود 2454. [7] صحیح بخاری 1923. [8] صحیح بخاری 1954. [9] سنن ابوداوود 2356. [10] صحیح بخاری 1933. [11] سنن ابوداوود 2380. [12] سنن ابوداوود 2365–2366؛ صحیح بخاری، کتاب روزه، باب مسواک تر یا خشک هنگام روزه. [13] صحیح مسلم 335؛ صحیح بخاری 1925–1926. [14] سنن ابن‌ماجه 1667. [15] صحیح بخاری 4505. [16] صحیح مسلم 1121؛ صحیح بخاری 1946. [17] صحیح بخاری 1936؛ صحیح مسلم 1111. [18] صحیح مسلم 1154. [19] صحیح مسلم 1164. [20] جامع ترمذی 761. [21] جامع ترمذی 747. [22] صحیح مسلم 1162. [23] صحیح بخاری 1988. [24] صحیح مسلم 1134 و 1163. [25] صحیح بخاری 1990 و 1997–1998. [26] صحیح مسلم 1144. [27] صحیح مسلم 2937. [28] صحیح بخاری 1969 و 1976؛ سنن نسائی 2372. [29] صحیح بخاری 2002. شمارهٔ حدیث‌ها ممکن است با نسخه متفاوت باشد.
بازگشت به بالا
