راهنمای حج در اسلام
حج سفر عبادت به خانهٔ مقدس است و بندگی الله، ذکر، صبر و مهربانی را در بر می‌گیرد. این راهنما مناسک را گام‌به‌گام توضیح می‌دهد و به اختلاف‌های معتبر مذاهب اهل سنت اشاره می‌کند. پیش از سفر احکام نسک خود را بیاموزید و برای شرایط شخصی راهنمایی بگیرید. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا حج خانه برای کسی که توان رفتن به آن را دارد، تکلیفی در برابر الله است. — قرآن 3:97
معنی و جایگاه حج
حج عبادت الله با مناسک مقرر در خانهٔ مقدس و مکان‌های مقدس دیگر در اوقات معین است. رکن اسلام و یک بار در زندگی برای مسلمان توانا واجب است؛ حج‌های بعدی داوطلبانه‌اند. توانایی به شرایط فرد بستگی دارد. [1، 2]
بازگشت به بالاحج بر چه کسی واجب است؟
توانایی شامل سلامت، امکانات مالی، سفر ایمن و تأمین افراد تحت تکفل، با در نظر گرفتن بدهی، مقررات و شرایط است. مذاهب در برخی شروط اختلاف دارند. فردِ همواره ناتوان از سفر، حکم حج نیابتی را بپرسد. الله فراتر از توان انسان تکلیف نمی‌کند. [1، 3]
بازگشت به بالانیت و آمادگی
حج را برای الله نیت کنید، توبه کنید، بدهی را بپردازید یا با طلبکار ترتیب دهید، امانت‌ها را برگردانید و خانواده را تأمین کنید. مال حلال مصرف کنید، پیش از سفر مناسک را بیاموزید و با کسی که به او ستم کرده‌اید آشتی کنید.
بازگشت به بالاسفر و سلامت
مجوزها، مدارک، اقامت، رفت‌وآمد و تماس اضطراری را بررسی کنید. داروی تجویزشده، آب و محافظ گرما همراه داشته باشید. دربارهٔ بیماری، بارداری، سن یا نیاز دیگر از پزشک مشورت بگیرید، کمک لازم را از پیش فراهم و از ازدحام دوری کنید.
بازگشت به بالازیارت مدینه
نماز در مسجد پیامبر فضیلت بزرگی دارد، اما زیارت مدینه نه رکن و نه شرط حج است. پیش یا پس از حج بروید یا نروید. در جای مجاز، محترمانه به پیامبر ﷺ و دو یارش سلام دهید و ازدحام نکنید؛ دعا را تنها به الله متوجه کنید. [4]
بازگشت به بالااز مدینه به مکه
صرف ورود به مدینه احرام لازم ندارد. اگر با قصد حج یا عمره از مدینه به مکه می‌روید، در ذوالحلیفه، معروف به آبار علی، یا پیش از آن محرم شوید. لباس را پیش‌تر آماده کنید؛ محدودیت‌ها پس از ورود به حالت احرام با نیت نسک جاری‌اند. [5]
بازگشت به بالامیقات و سفر هوایی
حدهای مقرر بسته به مسیر، ذوالحلیفه، جحفه، قرن‌المنازل، یلملم و ذات‌عرق‌اند. مسافرِ قاصد نسک تا میقات مربوط محرم شود. در پرواز، پیش‌تر آماده شوید و هنگام نزدیک شدن یا پیش از گذشتن از حد نیت احرام کنید؛ فرودگاه را خودبه‌خود میقات فرض نکنید. مسیر را تأیید کنید. [5]
بازگشت به بالاسه نوع حج
تمتع: عمره در ماه‌های حج، خروج از احرام و سپس احرام تازه برای حج. افراد: احرام فقط برای حج. قران: جمع حج و عمره در یک احرام و ماندن تا تحلل در حج. حاجی تمتع یا قرانِ واجد شرایط هَدی لازم را می‌دهد؛ مُفرِد آن قربانی خاص را بدهکار نیست. [6]
بازگشت به بالاآمادگی برای احرام
غسل و نظافت پیش از احرام مستحب‌اند. مرد می‌تواند پیش از ورود به احرام به بدن عطر بزند، نه به لباس احرام. مردان معمولاً ازار، ردا و دمپایی می‌پوشند. زنان پوشش معمول و شایسته دارند و رنگ معینی مقرر نیست. حائض و دارای نفاس نیز برای احرام غسل می‌کنند. [7]
بازگشت به بالانیت و تلبیه
در دل نسک برگزیده را نیت و تلبیه بخوانید. معنی آن: خدایا، پاسخ‌گوی دعوت تو و آماده‌ام؛ آماده‌ام، شریکی نداری، آماده‌ام. ستایش، نعمت و فرمانروایی از آنِ توست؛ شریکی نداری. حاجی تا رمی جمرهٔ عقبه و عمره‌گزار تا آغاز طواف ادامه می‌دهد. شرط احتیاطی برای مانعِ مورد ترس، احکام تفصیلی دارد. [8]
بازگشت به بالامحدودیتهای احرام
پس از احرام از عطر، برداشتن مو یا گرفتن ناخن، عقد ازدواج، نزدیکی و مقدمات آن، شکار خشکی یا کمک به آن و دیگر ممنوعیت‌ها دوری کنید. شستن و عوض کردن لباس احرام مجاز است؛ از مواد معطر بپرهیزید. تخلف خودبه‌خود حج را باطل نمی‌کند؛ حکم اشتباه، ضرورت و جبران متفاوت است. [9]
بازگشت به بالامحدودیت پوشاک
مرد محرم از پوشاک قالب‌بدن مانند پیراهن یا شلوار و پوشش چسبان سر دوری می‌کند؛ خود دوخت علت نیست، پس کمربند و ساعت مجازند. زن محرم نقاب یا دستکش نمی‌پوشد؛ می‌تواند برابر نامحرم با پوششی آزاد صورت را بپوشاند و اختلاف معتبر اهل سنت در شیوه را رعایت کند. [10]
بازگشت به بالارفتار و ایمنی
از بی‌عفتی، گناه، جدال آسیب‌زا، هل دادن و بستن راه دوری کنید. زبان را نگه دارید، به حاجیان آسیب‌پذیر کمک و دستور ایمنی را رعایت کنید. برای رسیدن به حجرالاسود یا مستحبی به کسی زیان نزنید و نماز فرض را برای عکس یا خرید ترک نکنید. [1]
بازگشت به بالاشکار و جانوران زیان‌رسان
محرم نباید شکار خشکی کند یا به شکارچی کمک کند. محدودهٔ حرم نیز برای شکار و گیاهان حمایت‌هایی دارد. این احکام دفاع در برابر جانور زیان‌رسان را منع نمی‌کنند؛ مارمولک در حدیث جدا ذکر شده است. از آسیب بیهوده به حیوانات دوری و دربارهٔ مورد خاص راهنمایی بگیرید. [9، 16]
بازگشت به بالاعمره: طواف
با رسیدن به مکه، هفت دور کعبه را از روبه‌روی حجرالاسود آغاز کنید و خانه در چپ شما باشد. اگر رسیدن دشوار است، بدون فشار اشاره کنید. محوطهٔ حِجر را داخل مسیر دور زدن نگه دارید. برای هر دور دعای معینی لازم نیست. پس از آن اگر ممکن است دو رکعت بخوانید. [8]
بازگشت به بالاطهارت و رفتار در طواف
پیش از طواف، مطابق روش پیامبر و برای احتیاط، وضو بگیرید و نجاست را پاک کنید؛ مذاهب دربارهٔ شرط بودن وضو اختلاف دارند. زن حائض تا پاکی و غسل منتظر می‌ماند. برای بوسیدن حجرالاسود یا لمس رکن هل ندهید و لمس قسمت‌های خانه را اجباری ندانید.
بازگشت به بالاعمره: سعی و خروج از احرام
هفت مسیر میان صفا و مروه بروید: صفا تا مروه یک و برگشت یک دیگر است و پایان مروه است. سپس مرد سر را بتراشد یا مو را کوتاه کند؛ زن سر موها را کوتاه کند و نتراشد. متمتع پس از عمره تا احرام حج از احرام بیرون می‌آید. قارن یا مفرد مطابق نسک در احرام می‌ماند. [8]
بازگشت به بالا8 ذی‌الحجه: منا
در هشتم، متمتع از محل خود در مکه محرم حج می‌شود و تلبیه می‌خواند. در صورت امکان حاجیان به منا می‌روند و ظهر، عصر، مغرب، عشاء و فجر را در وقتشان می‌خوانند؛ طبق روش پیامبر، مسافران نماز چهاررکعتی را قصر می‌کنند. ازدست‌رفتن این اقامت مستحب حج را باطل نمی‌کند. [8]
بازگشت به بالا9 ذی‌الحجه: عرفات
پس از طلوع به عرفات بروید و مطمئن شوید داخل مرزهای آن هستید، نه وادی عرنه. در صورت امکان ظهر و عصر را قصر و جمع تقدیم کنید، سپس تا غروب رو به قبله ذکر و دعا کنید. وقوف عرفه اساسی است؛ بالا رفتن از تپه لازم نیست. وقوف معمولاً پس از زوال نهم تا فجر روز قربانی است؛ مذاهب در آغاز آن اختلاف دارند. کسی که روز وقوف می‌کند، در صورت توان تا غروب بماند. اگر تا فجر وقوف را از دست داد، فوراً دربارهٔ خروج از احرام و قضای حج بپرسد. [8]
بازگشت به بالاشب مزدلفه
پس از غروب با آرامش به مزدلفه بروید، مغرب و عشاء را جمع کنید و مطابق توان و ترتیب‌ها شب بمانید. ناتوانان و همراهان رخصت رفتن در شب دارند. کمترین اقامت و عذر معتبر میان مذاهب متفاوت است. پس از فجر تا روشنایی صبح ذکر کنید و پیش از طلوع به منا بروید. [8]
بازگشت به بالا10 ذی‌الحجه: جمرهٔ بزرگ
روز قربانی هفت سنگ‌ریزه را یکی‌یکی به جمرهٔ عقبه بیندازید و هر بار الله اکبر بگویید. هدف حوض تعیین‌شده است، نه مردم یا ستون. شستن سنگ‌ها لازم نیست. زمان‌بندی امن و دستور کنترل جمعیت را رعایت کنید. [8]
بازگشت به بالاهَدی و جبران
حاجی تمتع یا قرانِ واجد شرایط، قربانی بدهکار است. اگر توان تهیه ندارد، قرآن سه روز روزه در حج و هفت پس از بازگشت را مقرر می‌کند. همهٔ حاجیان قربانی یکسان ندارند؛ هَدی واجب با جبران تخلف فرق دارد. سازمان مجاز معتبر می‌تواند در وقت و مکان درست قربانی کند. [6]
بازگشت به بالاکوتاه کردن مو و تحلل نخست
پس از رمی و قربانی لازم، مرد سر را می‌تراشد یا مو را کوتاه می‌کند؛ تراشیدن بهتر است. زن انتهای مو را کوتاه می‌کند، نه تراشیدن. تحلل نخست پس از اعمال لازم در مذهب مورد پیروی رخ می‌دهد؛ بیشتر محدودیت‌ها تمام می‌شوند، ولی نزدیکی تا تحلل کامل ممنوع است. ترکیب اعمال و ترتیب مورد نیاز میان مذاهب متفاوت است. [8، 11]
بازگشت به بالاطواف افاضه و سعی
برای طواف افاضه، نسکی اساسی، به مکه بروید. در موارد لازم، از جمله تمتع، سعی حج را انجام دهید. برای افراد و قران، اگر سعی پس از طواف ورود انجام شده باشد، حکم فرق دارد. با تکمیل اعمال لازم برای تحلل کامل، بقیهٔ محدودیت‌ها پایان می‌یابند. ترتیب برخی اعمال روز قربانی را می‌توان مطابق سنت تغییر داد. [8، 11]
بازگشت به بالاروزهای تشریق
با رعایت تکلیف، توان و عذر معتبر، شب‌های مربوط را در منا بمانید. هر روز پس از زوال سه جمره را به ترتیب کوچک، میانه و بزرگ رمی کنید؛ هر کدام هفت سنگ جدا و الله اکبر. پس از اول و دوم، دور از جمعیت دعا کنید؛ پس از آخر نایستید. زمان و استثنا جزئیات دارد. [12]
بازگشت به بالارفتن زودتر یا ماندن
حاجی می‌تواند پس از رمی دوازدهم، با شرایط لازم پیش از غروب از منا برود. ماندن برای رمی سیزدهم هم مجاز و برای توانا بهتر است. تأخیر غیرارادی، ازدحام یا عذر دیگر حکم تفصیلی دارد؛ خود یا دیگران را به خطر نیندازید. [13]
بازگشت به بالاطواف وداع و رفتن
پیش از ترک مکه پس از حج، طواف وداع را آخرین نسک خانه قرار دهید. حائض یا دارای نفاس پس از تکمیل طواف افاضه از وداع معاف است؛ این ضرورت طواف افاضه را برنمی‌دارد و اگر ناتمام است باید راهنمایی بگیرد. بدون تأخیر بیهوده بروید، سپس مدینه را زیارت یا به خانه بازگردید. [14]
بازگشت به بالاقاعدگی و خون‌ریزی پس از زایمان
زن می‌تواند محرم شود، در عرفات وقوف و ذکر و مناسک را انجام دهد، اما پیش از طواف تا پاکی و غسل منتظر می‌ماند. اگر ممکن است عرفه را از دست بدهد یا مجبور به سفر است، خروج از احرام را فرض نکند؛ دربارهٔ نسک، ضرورت و اختلاف معتبر راهنمایی شخصی بگیرد. حکم سعی با طواف پیشین مرتبط است. [15]
بازگشت به بالابیماری و امکانات کمکی
در نیاز، از رخصت معتبر، وسیلهٔ کمک حرکتی یا همراه استفاده و توصیهٔ پزشکی و ایمنی را رعایت کنید. برخی معذوران برای رمی با کمک، نماینده یا اقامت شبانه احکام خاص دارند؛ کاربردشان متفاوت است. فرض نکنید شخص توانا صرفاً برای راحتی می‌تواند نماینده بگیرد. زود کمک بخواهید و درمان فوری را عقب نیندازید.
بازگشت به بالااعمال اساسی و اشتباه‌ها
مذاهب میان ارکان، واجبات و مستحبات فرق می‌گذارند، اما برخی جزئیات را متفاوت دسته‌بندی می‌کنند. وقوف عرفه و طواف افاضه بنیادی‌اند و احرام ورود به نسک است؛ جایگاه و جزئیات سعی و کوتاه کردن مو متفاوت‌اند. هر اشتباه را باطل‌کننده یا نیازمند قربانی فرض نکنید. پیش از رفتن از معلم آگاه بپرسید.
بازگشت به بالاپس از حج
الله را شکر و قبول عبادت را درخواست کنید. نماز، توبه، رفتار نیک، ادای حقوق دیگران و خیرات را ادامه دهید. با تکمیل مناسک، وداع در صورت لزوم و ترتیب سفر، حاجی می‌تواند بازگردد؛ تعداد ثابتی روز اضافه لازم نیست. لقب یا ظاهر دلیل قبول شدن نیست.
بازگشت به بالافهرست کوتاه
1. آماده شوید و توان و مجوز را بسنجید. 2. نسک را انتخاب و در میقات محرم شوید. 3. در تمتع عمره را کامل و از احرام خارج شوید. 4. برای حج محرم شوید و هشتم به منا بروید. 5. نهم در عرفات وقوف و شب در مزدلفه اقامت کنید. 6. دهم: رمی جمرهٔ بزرگ، هَدی لازم، کوتاه کردن مو، طواف افاضه و سعی لازم. 7. در ایام تشریق سه جمره را رمی کنید. 8. پیش از ترک مکه، مگر با عذر، طواف وداع کنید. جزئیات ترتیب و استثناها را با معلم آگاه بررسی کنید.
بازگشت به بالامنابع
[1] قرآن: آل‌عمران 3:97؛ بقره 2:197، 2:286. [2] صحیح بخاری 8؛ صحیح مسلم 16. [3] صحیح بخاری 1513، 1852. [4] صحیح بخاری 1189، 1190؛ صحیح مسلم 1397. [5] صحیح بخاری 1526؛ صحیح مسلم 1181. [6] قرآن: بقره 2:196؛ صحیح مسلم 1227. [7] صحیح مسلم 1218a؛ صحیح بخاری 1539. [8] صحیح مسلم 1218a؛ صحیح بخاری 1646. [9] قرآن: بقره 2:196–197 و مائده 5:95؛ صحیح بخاری 1814. [10] صحیح بخاری 1542، 1838. [11] صحیح بخاری 1736؛ صحیح مسلم 1306. [12] صحیح بخاری 1751، 1753. [13] قرآن: بقره 2:203. [14] صحیح بخاری 1755، 1760. [15] صحیح بخاری 305؛ صحیح مسلم 1211. [16] صحیح بخاری 1829؛ صحیح مسلم 2238. شمارهٔ حدیث‌ها ممکن است با نسخه متفاوت باشد.
بازگشت به بالا
