Daartol hoorugol e Islaam
Janngu Ramadaan, koorka naafila, rukkisaaji e soomtinde ñalɗi keddiɗi. Ngol daartol tugnii e Alkurana e defte hadiisa Sunni. Mazhabaji Sunni jaɓaaɗi ena ceerti e geɗe; ngonka keeriiɗo waawi soklude ɗowgol jannginoowo gannduɗo. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ Onon goongɗinɓe, koorka waɗɗinaama e mon hono no waɗɗiniraa e ɓe ngoni yeeso mon, ngam on heɓa kulol Allah. — Alkurana 2:183
Koorka e ko waɗi musulɓe koora
Koorka ko dewal Allah: e anniya, musulmi acca geɗe bonnotooɗe koorka gila fajiri tigi haa hirnaange. Ɗum ɓeydata kulol Allah, muñal, yettagol e yurmeende. Koorka ena naamnii goonga, moƴƴere e ndeenugol hakkeeji woɗɓe. Koorka Ramadaan ko gooto e dillooji Islaam jowi. [1, 2, 3]
Rutto dowHol waktu Ramadaan waɗɗiniraa?
Jaŋte taariika ena pawi waɗɗingol koorka Ramadaan e hitaande ɗiɗaɓere caggal Hijra, ko ɓadii 624 CE; ndee taariik waɗaaka e hadiisa inniraaɗo ɗoo. Alkurana waɗɗinii koorka e Ramadaan, lewru nde Alkurana tellinaa. [1] Riwaaya moƴƴo sifii farilla Ramadaan caggal farilla Aashuuraa adiiɗo. [29] Lewru lewru waawi wonde ñalɗi 29 walla 30 e fuɗɗoode e gasirgol mum jaɓaaɗum; hoto ɓeydu ñalngu sabu reentugol tan alaa sabab moƴƴo. [4]
Rutto dowHol mo koorka waɗɗii?
Ramadaan ena waɗɗii e musulmi heɓɗo balaga, jogiiɗo hakkille, baawɗo, jeyaaɗo nokkuure, mo alaa ngonka haɗoowa koorka moƴƴol. Suka waɗɗinaaka yeeso balaga; janngin mo no newi so o waawi alaa bone. Mo ŋakki hakkille jooɗinaaka e ngonka ndee; ngonki ena ceerti. Ñawu, yaatra e geɗe goɗɗe ena woodi rukkisaaji sifaaɗi les. [1, 5]
Rutto dowAnniya e koorka ñalawma
Waɗ anniya hoorude ngam Allah e ɓernde, seerndin Ramadaan walla qadaa; kelme keeriiɗe waɗɗaaki. Laawol reentugol ngam koorka farilla ko anniya ñalngu kala e jemma yeeso fajiri; mazhabaji ena woodi geɗe jaɓaaɗe baɗte anniya. Gila fajiri tigi haa hirnaange, acca ko bonnata koorka, juul juule ñalawma e waktu. [6]
Rutto dowFuɗɗoode e gasirgol Ramadaan
Ramadaan fuɗɗata so lewru hesere tabbitii walla Shabaan timmii ñalɗi 30. O gasata so Shawwaal tabbitii walla Ramadaan timmii 30. Hooreeɓe Sunni ceerti e no lewru tabbitinirtee e fuɗnooje ceertuɗe. Ɗofto hooreeɓe musulɓe nokkuure hoolaaɓe e laawol walloowo dental, alaa felgol ceertugol ulamaa jaɓaangol. [4]
Rutto dowSuhuuru e fuɗɗoode koorka
Suhuuru, ñaamdu yeeso fajiri, ko sunna e barke. Leelnu ɗum alaa risku fajiri yottude. Dartin ñaamde e yarde e fajiri tigi, naa fuɗnaange. Jadwal reentugol adiiɗo fajiri wonaa keerol goɗngol sariya waɗi. Huutoro jadwal nokkuure hoolaaɗo hollotooɗo Fajiri laaɓtunde. [1, 7]
Rutto dowHuttugol e hirnaange
Koorka gasata so naange muti e nokkuure maa; huttu jaawɗum caggal tabbitinde hirnaange. Annabi ﷺ huttorii tamaro tosɗo, so alaa ɗum tamaro ɗuuɗɗo, so tamaro alaa ndiyam. Waɗ duaa, hoto ɓurti. [8, 9]
Rutto dowNgonka so aɗa hoori
Juulde, goonga e hoolaare ko farilla e hitaande fof. E Ramadaan reento keeriiɗum fenaande, ñoore, hoyre e tooñannge; janngu Alkurana, jant Allah, hokku sadaqa. Bakkatu waawi ustude njoddi koorka, waawi wonde mawɗo kadi; kono bakkatu kala bonnataa koorka e hoore mum. Ŋakkugol njoddi e bonugol koorka ko geɗe ceertuɗe. [3]
Rutto dowKo bonnata koorka?
Misaale laaɓɗe ko ñaamde walla yarde e faandaare, jokkondiral rewdu e faandaare e koorka, e fuɗɗoode jiiji lewru walla jibingol. Ɓurɓe ulamaa naamnii qadaa ngam tuutugol ko a waɗi e faandaare, ceertuɗo e ko a waawaa haɗde. Ɓurɓe njogii jaltingol mani e junngo e faandaare bonna koorka; geɗe meemondiral goɗngol ena ceerti. Hoto jogor ngonka kala gootum. [1, 10, 11]
Rutto dowYejjitugol, tuutugol e golle yamiraaɗe
So a ñaamii walla a yarii e yejjitugol, dartin so a siftori, timmin koorka; ngol ena moƴƴi. Tuutugol ngol a waawaa haɗde bonnataa ngol e goowaaɗum. Koyngal rewdu alaa faandaare bonnataa koorka; lootagol ena waɗɗii ngam juulde caggal mani. Lootagol, miswaak e lootugol hunuko e hunere no newi ena yamiraa, tawa aɗa reenta yarde ndiyam e faandaare. Heyɗe walla ɗomɗol tan bonnataa koorka. [10, 12, 13]
Rutto dowLekki e golle doktoor
Hoto dartin lekki waɗɗiiɗo walla waɗ hoore maa e bone. Lekki yaraaɗi e hunuko e waktu koorka bonna ngol; doktoor hoolaaɗo waawi ndaarude waktu goɗɗo kisɗo. Inhaleer, pikiri, toɓɓe lekki e golle doktoor ena woodi geɗe e raaƴiiji ceertuɗi. Naamno doktoor e jannginoowo Sunni gannduɗo baɗte lekki maa; hoto leelnu ballal jaawngal. So a huttii sabu jaɓaaɗo, qadaa walla fidya tugnii e ngonka maa. [1]
Rutto dowJiiji lewru e jiiji jibingol
Jiiji lewru walla jibingol e ñalawma gasna koorka; koorka moƴƴataa e ɗee ngonki ɗiɗi. Debbo soomtira ñalɗi caggal Ramadaan, kono juule jiiji lewru soomtiretaake. So jiiji ngasii yeeso fajiri, o waɗii anniya, koorka ena moƴƴi hay so o lootii caggal fajiri; o loototo e waktu juulde. So laaɓal fuɗɗii caggal fajiri, hukm ena ceerti, ñalngu soomtiretee. Huutoraade rukkisa ndee ko ɗoftagol, naa tooñannge. [13]
Rutto dowReedu e muynugol
Debbo reedu walla muynoowo mo huli bone e hoore mum walla suka e sabab kaanɗo waawi huutoraade rukkisa huttugol. Naamno doktoor hoolaaɗo e jannginoowo Sunni gannduɗo. Soomtinde so baawɗe artii ena foti; mazhabaji ceerti so ñaamnugol miskin kadi ena waɗɗii e ngonki keeriiɗi. Alaa laawol gooto mo heƴata ngonka kala. [14]
Rutto dowÑawu sahaa e ñawu poomaa
Ñawɗo sahaa, mo huli ñawu ɓeydaade, kisgol leelde walla bone sabu koorka, walla sokli lekki ɗi mbaawaa tardineede, waawi huttude, soomtira caggal kisgol. Bone mawɗo ena foti reenteede. Ngam ñawu jokkondirɗo mo kisgol mum ɗaminaaka, ulamaa kaalɗi ñaamnugol miskin gooto ñalngu kala; ngonka neɗɗo e kisgol caggal sokli ɗowgol keeriiɗo. [1]
Rutto dowMawngugol e ŋakkere baawɗe jokkondirnde
Mawɗo mo waawaa hoorude, mo baawɗe artugol ɗaminaaka, waawi huttude, ñaamna miskin gooto ñalngu kala e hukm ŋakkere poomaa. Mbaydi e keewal ñaamdu ena ceerti e ulamaa; ɗaɓɓu ɗowgol nokkuure hoolaaɗo. Hoto waɗ hoore maa e bone. [1, 15]
Rutto dowYaatra
Mo woni e yaatra jaɓaande e sariya waawi huttude, soomtira caggal, walla hoorude so alaa bone. So koorka saɗii sanne walla bonni, rukkisa ɓuri; reentude bone mawɗo waawi waɗɗinde huttugol. Fuɗɗoode e gasirgol yaatra ngam ngol hukm ena woodi geɗe e Sunni; miijaade yaatra tawa aɗa heddii e nokkuure maa wonaa yahgol. [1, 16]
Rutto dowGolle tedduɗe e nguleeki
Golloowo golle ɓanndu tedduɗe ena foti anniyaade koorka, waɗa feere kaannde hono waylude waktu, fowtude e ustude nguleeki. Innde gollal tan yamirataa fuɗɗaade ñalngu alaa koorka. So saɗugol ɗol waawaa accaade walla bone tigi aroo e ñalawma, o waawi haɗde bone, hutta e haaju, soomtira ñalngu. Ɗaɓɓu ɗowgol fotɗo e ngonka. [1]
Rutto dowSoomtinde ñalɗi keddiɗi
Soomtin ñalɗi keddiɗi sabu uzru sahaa caggal uzru ngasii, e ñalɗi yamiraaɗi. Aɗa waawi waɗde ɗi jokkondirɗi walla ceertuɗi. So aɗa waawi, gasnu ɗi yeeso Ramadaan aroowo. Ŋakkere jokkondirnde ko uzru; mazhabaji ceerti e njaltudi tardingol ngol waawnoo reenteede. So limoore anndaaka, hiiso no moƴƴiri e reentugol. Hoto hoor e Iid ɗiɗi, ɗofto laabi Tashriiq. [1, 13]
Rutto dowQadaa, fidya e kaffara
Qadaa ko hoorude ñalngu e nder ñalngu keddiɗo. Fidya ko ñaamnude miskin e ngonki sariya jaɓi, hono won e ŋakkere baawɗe jokkondirnde; ɗum wonaa lomtinorde newnde qadaa so aɗa waawi soomtinde. Kaffara mawɗo ceertuɗo ena waɗɗii e jokkondiral rewdu e faandaare e ñalawma Ramadaan e sarɗiiji mum: rimɗinde maccuɗo, so a waawaa hoorude lebbi ɗiɗi jokkondirɗi, so a waawaa ñaamnude miskinɓe capanɗe jeegom. Huutorgol e farillaaji goɗɗi tugnii e ngonka e mazhab; naamno jannginoowo ceertuɗo. [1, 17]
Rutto dowKoorka naafila
Koorka naafila ko dewal sunna ɓurɗo farilla. Timmin ngol so aɗa waawi alaa bone, alaa accugol farilla walla hakke neɗɗo. Koorka nadhar, kaffara walla qadaa ceertii e naafila goowaaɗo. Mazhabaji ceerti e anniya e taƴugol naafila. [18]
Rutto dowÑalɗi jeegom Shawwaal e ñalɗi daneeji
Jeegom Shawwaal ko ñalɗi jeegom e Shawwaal caggal Iid al-Fitr; ɗi mbaawi jokkondirde walla seertude. Ulamaa kaalɗi dewindol maɗi e qadaa Ramadaan e kelme njoddi. Ñalɗi daneeji ko tati e lewru kala, e goowaaɗum 13, 14 e 15. Ɗum ceertii e jeegom Shawwaal. 13 Dhul Hijja ko ñalngu Tashriiq, ngol hoorataake e goowaaɗum, so wonaa rukkisa Hajju keeriiɗo les. [19, 20]
Rutto dowAltine, Alhamiisa e ñalɗi tati lewru kala
Hoorude Altine e Alhamiisa ko sunna, hono ñalɗi tati lewru kala. Aɗa waawi suɓaade ñalɗi daneeji ngam koorka lewru, kono ñalɗi tati goɗɗi timminata sunna kuuɓal kadi. Hoto hoor e ñalngu haɗaaɗo hono Iid sabu ngol kawrii e ñalngu maa goowaaɗo. [20, 21]
Rutto dowÑalngu Arafa
Arafa ko 9 Dhul Hijja. Koorka sunna ko ngam mo waɗataa Hajju; hadiisa ena inna yaafugol hitaande ɗiɗi. Ulamaa sifii ɗum yamirataa jokkude bakkatuuji mawɗi walla accude hakkeeji. Ngam hajjoowo dariiɗo Arafa, huttugol ɗoftii sunna Annabi, walla dewal e duaa. Ɗofto hooreeɓe nokkuure hoolaaɓe e ñalngu tabbitiiɗo. [22, 23]
Rutto dowTaasuua, Aashuuraa e Muharram
Aashuuraa ko 10 Muharram; hoorude 9 e mum ko sunna. Annabi ﷺ haaldi yaafugol hitaande ɓennunde e Aashuuraa, o anniyii hoorude 9 e mum e hitaande aroore. Hoorude 10 tan ena moƴƴi e raaƴi ulamaa keewɓe, alaa nanondiral e seerndinde ɗum tan. Muharram ko won e lebbi ɓurɗi ngam naafila caggal Ramadaan. [22, 24]
Rutto dowShabaan, koorka Daawuuda e ñalɗi goɗɗi
Annabi ﷺ hoorii sanne e Shabaan, kono o hooraani lewru fof so wonaa Ramadaan. Koorka Daawuuda ko hoorude ñalngu, huttude goɗngu, so farillaaji accaaka. Golle moƴƴe e koorka e ñalɗi jeenay adan Dhul Hijja ena sunninaa e ngonka maa; hajjoowo e Arafa ena ceertii, 10 ko Iid al-Adhaa, koorka haɗaama. Hoto waɗ naafila bonnoowo walla accinowo farilla. [23, 28]
Rutto dowÑalɗi ɗi koorka haɗaa walla yiɗaaka
Koorka haɗaama e Iid al-Fitr e Iid al-Adhaa. Tashriiq ko 11, 12 e 13 Dhul Hijja; e goowaaɗum ɗi hoorataake. Rukkisa keeriiɗo riwaayaama ngam hajjoowo tamattu walla qiraan mo waawaa heɓde kirsa, mo timminaali koorka farilla yeeso Iid. Seerndinde Jumua tan ngam naafila yiɗaaka so wonaa ngol kawrii e koorka goowaaɗo walla sabab tabbitiiɗo, walla ñalngu ɓadiingu kadi hooretee. Ɗum wonaa haɗugol qadaa farilla. [25, 26]
Rutto dowKoorka e leyɗe ɗe wonaa musulɓe
Farilla waylataako sabu neɗɗo woni e leydi ndi wonaa musulɓe tan. Ɗofto fajiri tigi e hirnaange nokkuure maa, huutoro juulirde walla jadwal hoolaaɗo ƴeewtotooɗo nokkuure, ñalngu e hiisa Fajiri. So habaru lewru walla jadwal ceertii, naamno hooreeɓe musulɓe nokkuure, hoto ƴettu waktu leydi woɗɗundi e hoore maa. [1]
Rutto dowNokkuuji ɗi ñalawma mum juuti sanne
To fajiri tigi e hirnaange goowaaɗo mbaɗata ñalngu kala, laawol kuuɓal ko hoorude hakkunde ɗiin waktuuji nokkuure, hay so ñalngu juuti, so aɗa waawi alaa bone jaɓaaɗo. Juuteendi ñalngu tan yamirataa ɗoftaade waktuuji Makka walla saare woɗnde. So ñawu walla bone tigi aroo, rukkisa haaniɗo naata, ñalngu soomtiretee so baawɗe artii. [1]
Rutto dowNokkuuji alaa maande naange goowaaɗe
Ngonki pole ena ceerti: naange waawi ɓaŋde alaa mutugol, walla muta alaa ɓaŋgol, walla maande fajiri tigi seerndintaako e sahaa. Jadwal hiisagol gooto waawaa fawreede e ɗii ngonki fof. So maande goowaaɗe alaa, ulamaa Sunni kuutortoo laabi hiisagol waktu kaanɗo, ɓe ceerti e huutorgol. Ɗofto dental Sunni ganndunde walla hooreeɓe nokkuure annduɓe leydi maa; huutoro maande tigi so ɗe ngoodi. Hadiisa hiisagol waktu juulde e ñalngu keeriiɗo huutortee e qiyaas; wonaa hadiisa waɗɗinoowo jadwal koorka pole tigi. [27]
Rutto dowHeblagol ñalawma
Ƴeewto Fajiri e hirnaange nokkuure, waɗ anniya farilla e jemma, ñaam suhuuru, acca ko bonnata koorka, juul. Huttu caggal tabbitinde hirnaange, lim ñalɗi qadaa, ñaam e yar haa heƴa hakkunde hirnaange e fajiri. So maande caɗtinii maa walla ballal lekki jaawngal ena haani, ɗaɓɓu doktoor jaawɗum, naamno rukkisa fotɗo e maa.
Rutto dowIwdiiji
[1] Alkurana: Al-Baqara 2:183–187 e 2:185. [2] Sahiih al-Bukhaari 8; Sahiih Muslim 16. [3] Sahiih al-Bukhaari 1901, 1903 e 1896. [4] Sahiih al-Bukhaari 1900; Sahiih Muslim 1081. [5] Sunan Abi Daawuud 4403. [6] Sunan Abi Daawuud 2454. [7] Sahiih al-Bukhaari 1923. [8] Sahiih al-Bukhaari 1954. [9] Sunan Abi Daawuud 2356. [10] Sahiih al-Bukhaari 1933. [11] Sunan Abi Daawuud 2380. [12] Sunan Abi Daawuud 2365–2366; Sahiih al-Bukhaari, Deftere koorka, fedde miswaak tosɗo walla ɗuuɗɗo so aɗa hoori. [13] Sahiih Muslim 335; Sahiih al-Bukhaari 1925–1926. [14] Sunan Ibn Maaja 1667. [15] Sahiih al-Bukhaari 4505. [16] Sahiih Muslim 1121; Sahiih al-Bukhaari 1946. [17] Sahiih al-Bukhaari 1936; Sahiih Muslim 1111. [18] Sahiih Muslim 1154. [19] Sahiih Muslim 1164. [20] Jaami al-Tirmidhi 761. [21] Jaami al-Tirmidhi 747. [22] Sahiih Muslim 1162. [23] Sahiih al-Bukhaari 1988. [24] Sahiih Muslim 1134 e 1163. [25] Sahiih al-Bukhaari 1990 e 1997–1998. [26] Sahiih Muslim 1144. [27] Sahiih Muslim 2937. [28] Sahiih al-Bukhaari 1969 e 1976; Sunan an-Nasaai 2372. [29] Sahiih al-Bukhaari 2002. Limoore hadiisa ena waawi waylude e yamre.
Rutto dow