Daartol Hajju e Islaam

Hajju ko yaatra dewal to Suudu Allah, renndinnde dewal Allah, jantol, muñal e moƴƴere. Ngol daartol sifata manasik e dawtol, hollita ceertugol mazhabaji Sunni jaɓaangol. Janngu laabi mbaadi Hajju maa yeeso yahde, ɗaɓɓu ɗowgol ngam ngonka maa. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا Yahgol Hajju to Suudu Allah ko farilla e yimɓe ɓe mbaawi yottude ton. — Alkurana 3:97

Yeewee janngirde Hajju

Maanaa e nokkuure Hajju

Hajju ko dewal Allah e manasik yamiraaɗi to Suudu Allah e nokkuuji laaɓɗi goɗɗi e waktu mum. Ko dillol Islaam, farilla laawol gootol e nguurndam musulmi baawɗo; Hajju goɗɗo ko naafila. Baawɗe tugnii e ngonka neɗɗo. [1, 2]

Rutto dow

Hol mo Hajju waɗɗii?

Baawɗe ena waɗi cellal, ceede, yaatra kisɗo e ñaamdu ɓe aɗa ndeena, tawa aɗa ƴeewta ñamaande, laabi laamu e ngonka. Mazhabaji ceerti e won e sarɗiiji. Mo waawataa yahde poomaa ena foti naamnaade laabi Hajju wakil. Allah waɗɗintaa neɗɗo ko ɓuri baawɗe makko. [1, 3]

Rutto dow

Anniya e heblagol

Anniyaa Hajju ngam Allah, tuubo, yoɓ ñamaande walla haaldondir e ñamooɓe, artir amaanaaji, mooftu ñaamdu koreeji. Huutoro ceede halaal, janngu manasik yeeso yahde, ɗaɓɓu sulhu e mo tooñuɗaa.

Rutto dow

Yaatra e cellal

Ƴeewto jamirooje, binndanɗe yaatra, jooɗorgo, yahdu e jokkondiral jaawngal. Naw lekki yamiraaɗi, ndiyam yarde e ndeenugol nguleeki. Naamno doktoor baɗte ñawu, reedu, mawngugol walla haaju goɗɗo, heblo ballal ngam ɓe sokli, woɗɗito heewugol yimɓe.

Rutto dow

Yillagol Madiina

Juulde e juulirde Annabi ena woodi bural mawngal, kono yillagol Madiina wonaa dillol walla sarɗi Hajju. Yah yeeso walla caggal Hajju, walla acca. Hokku salaam e teddungal Annabi ﷺ e sahabaaɓe makko ɗiɗi to yamiraa, woɗɗito heewugol. Duaa ko to Allah tan. [4]

Rutto dow

Gila Madiina haa Makka

Naatde Madiina tan soklaani ihram. So aɗa yahra Madiina haa Makka e anniya Hajju walla Umra, naat ihram e Dhul Hulayfa, ɗum wiyee Abyar Ali kadi, walla yeeso mum. Heblo kolte yeeso; keeri fuɗɗata caggal naatgol ihram e anniya manasik. [5]

Rutto dow

Miiqaat e yaatra asamaan

Keeri yamiraaɗi ena waɗi Dhul Hulayfa, al-Juhfa, Qarn al-Manaazil, Yalamlam e Dhaat Irq e laawol yaatra. Yahɗo anniyiiɗo manasik naatata ihram to miiqaat mum. E yaatra asamaan, heblo yeeso, anniyaa ihram so a ɓadii walla yeeso ɓennude keerol; hoto sikku aeropor ko miiqaat. Tabbitin laawol yaatra. [5]

Rutto dow

Mbaadi Hajju tati

Tamattu: waɗ Umra e lebbi Hajju, yaltu ihram, naat ihram kesol ngam Hajju. Ifraad: naat ihram ngam Hajju tan. Qiraan: renndin Hajju e Umra e ihram gooto, heddoo e mum haa yaltugol e Hajju. Hajjoowo fotɗo tamattu walla qiraan hokkata hadi farilla; mufrid waɗɗinaaka ngal kirsa keeriiɗa. [6]

Rutto dow

Heblagol ihram

Lootagol e laɓɓingol yeeso ihram ko sunna. Gorko waawi waɗde urdi e ɓanndu yeeso naatgol, naa e kolte ihram. Worɓe ɓornotoo pagne les, pagne dow e paɗe. Rewɓe ɓornotoo kolte goowaaɗe cuuɗiiɗe aawra, alaa goobol keeriiɗo. Rewɓe jiiji lewru e jibingol kadi loototoo ngam ihram. [7]

Rutto dow

Anniya e talbiya

Anniyaa manasik cuɓaaɗi e ɓernde, janngu talbiya. Maanaa mum: mi arii jaɓde noddaandu maa, Allah, mi arii; aan alaa renndo, mi arii; yettoore, neema e laamu ko maa; aan alaa renndo. Hajjoowo jokkata haa bugugol Jamrat al-Aqaba; umrooɗo haa fuɗɗaade tawaf. Sarɗi reentugol ngam haɗorde nde aɗa huli ena woodi laabi laaɓɗi. [8]

Rutto dow

Ko haɗaa e ihram

So a naatii ihram, woɗɗito urdi, ittude sukkundu walla taƴde peƴƴe, nikaah, jokkondiral rewdu e golle adooje mum, rembugol dawaaɗi leydi walla wallude ɗum, e ko haɗaa goɗɗum. Lootugol e waylugol kolte ihram ena yamiraa; hoto huutoro geɗe urdi. Luurugol bonnataa Hajju e hoore mum: laabi juumɗe, haaju e kaffara ena ceerti. [9]

Rutto dow

Keeri kolte

Gorko e ihram acca kolte waɗaaɗe ngam geɗe ɓanndu hono semis walla pantalooŋ, e ko suuɗata hoore ɓadaade nde. Ñirugol tan wonaa sabab, ɗum waɗi belt e montoor ena yamiraa. Debbo e ihram ɓornataako niqaab walla guwaa; o waawi suuɗude yeeso e kolte luuɓɗe yeeso worɓe ɓe wonaa mahram, ɗofto ceertugol Sunni jaɓaangol e no ɗum waɗirtee. [10]

Rutto dow

Ngonka e kisal

Woɗɗito ngonka bonɗo, bakkatu, jedondiral bonnoowal, ɲoƴƴondiral e sokugol laabi. Reen haala maa, wallu hajjoɓe lohuɓe, ɗofto ɗowooje kisal. Hoto bonnu neɗɗo ngam yottude e Hajar al-Aswad walla waɗde sunna; hoto acca farilla sabu natal walla soodugol. [1]

Rutto dow

Rembugol e dawaaɗi bonnooji

Hajjoowo e ihram rembataa dawaaɗi leydi, wallataa remboowo. Haram ena woodi kadi ndeenugol dawaaɗi e puɗi mum. Laabi ɗiin haɗataa ndeenude hoore maa e dawaaɗi bonnooji; geko innaama ceertuɗum e hadiisa. Hoto bonnu dawaaɗi alaa haaju, naamno hukm ngonka keeriiɗo. [9, 16]

Rutto dow

Umra: tawaf

So a yottii Makka, waɗ yirlol jeeɗiɗi e Kaaba, fuɗɗoro e tiindol Hajar al-Aswad, Suudu heddoo nano maa. So yottude ton saɗii, hollu e junngo alaa ɲoƴƴondiral. Heddin ɗaɓɓol Hijr e nder yirlol. Alaa duaa keeriiɗo farilla ngam yirlol kala. Juul rakaaji ɗiɗi caggal mum so aɗa waawi. [8]

Rutto dow

Laaɓal e ngonka tawaf

Luɓɓo, ittu najasa yeeso tawaf, ɗofto sunna Annabi, reento. Mazhabaji ceerti so luɓɓingol ko sarɗi. Debbo jiiji lewru sabboto haa laaɓa, loototo, waɗa tawaf. Hoto ɲoƴƴon ngam moweede Hajar al-Aswad walla meemude sonndu, hoto jogor meemugol geɗe Suudu ko farilla.

Rutto dow

Umra: sai e yaltugol ihram

Yah laabi jeeɗiɗi hakkunde Safa e Marwa: gila Safa haa Marwa ko gooto, artugol ko goɗɗo, gasna e Marwa. Gorko caggal mum hoɗɗa walla ustoo sukkundu hoore; debbo taƴa koke, hoɗɗaako. Tamattu yaltata ihram caggal Umra haa naatgol kesol ngam Hajju. Qaarin e mufrid heddotoo e ihram e manasik mum. [8]

Rutto dow

8 Dhul Hijja: Mina

E 8, tamattu naatata ihram Hajju iwde e nokkuure mum Makka, jannga talbiya. Hajjoɓe njaha Mina so mbaawi, njuula Zuhuri, Asiri, Magrib, Ishaa e Fajiri e waktu mum, ustira juule rakaaji nayi hono yahɓe, ɗofto misaal Annabi. Accude ngal jooɗagol sunna bonnataa Hajju. [8]

Rutto dow

9 Dhul Hijja: Arafa

Caggal fuɗnaange, yah Arafa, tabbitin aɗa e nder keeri mum, naa e ndundu Urana. Juul Zuhuri e Asiri ustaaɗe, renndin ɗe e waktu Zuhuri so aɗa waawi. Caggal ɗum, jant Allah, waɗ duaa tiindino e Kibla haa hirnaange. Daraade Arafa ko tugnde; hokkude e tulde waɗɗaaki. E goowaaɗum, waktu fuɗɗata caggal naange fettunde ñalngu 9 haa fajiri ñalngu kirsa; mazhabaji ceerti e fuɗɗoode. Mo darii e ñalawma ena foti heddude haa hirnaange so o waawi. Mo ŋakki daraade haa fajiri ena foti naamnaade jaawɗum no o yaltirta ihram e soomtirgol Hajju. [8]

Rutto dow

Jemma e Muzdalifa

Caggal hirnaange, yah Muzdalifa no deƴƴi, renndin Magrib e Ishaa ton, heddoo jemma e baawɗe e teeltagol. Lohuɓe e ɓe ndarnii e maɓɓe ena woodi rukkisa yaltude e jemma. Mazhabaji ceerti e pamarel jooɗagol e uzruuji. Caggal Fajiri, jant Allah haa fajiri laaɓi, yah Mina yeeso fuɗnaange. [8]

Rutto dow

10 Dhul Hijja: jamra mawɗo

E ñalngu kirsa, bug Jamrat al-Aqaba e kaaƴe pamare jeeɗiɗi, gooto gooto, janngu takbiir e kala. Tiindin e nder ɗaɓɓol yamiraaɗol, naa yimɓe walla dillol. Lootugol kaaƴe waɗɗaaki. Ɗofto waktu e ɗowooje kisal heewugol yimɓe. [8]

Rutto dow

Hadi e kaffara

Hajjoowo tamattu walla qiraan fotɗo ena waɗɗii kirsa dawaaɗo. So o waawaa heɓde ɗum, Alkurana yamirii koorka ñalɗi tati e Hajju e jeeɗiɗi caggal artugol. Hajjoowo kala waɗɗinaaka kirsa gooto; hadi farilla ceertii e kaffara luurugol. Dental hoolaande yamiraande waawi waɗde kirsa e waktu e nokkuure moƴƴere. [6]

Rutto dow

Taƴgol sukkundu e tahallul adan

Caggal bugugol e kirsa farilla, gorko hoɗɗa walla ustoo sukkundu; hoɗɗugol ɓuri. Debbo taƴa koke, hoɗɗaako. Tahallul adan heɓetee caggal golle ɗe mazhab maa waɗɗini; keeri ɓurɗi gasata, kono jokkondiral rewdu heddoo haɗaaɗo haa tahallul timmungol. Golle ɗe mbayɗaa renndinde e dewindol mum ena ceerti e mazhabaji. [8, 11]

Rutto dow

Tawaf al-ifaada e sai

Yah Makka ngam tawaf al-ifaada, golle tugnde. Waɗ sai Hajju so ena waɗɗii, hay ngam tamattu. Ngam ifraad e qiraan, hukm ena wayla so sai waɗaama caggal tawaf arugol. So golle tahallul timmungol ngasii, keeri heddiiɗi gasata. Won e golle ñalngu kirsa mbaawi wayleede dewindol no sunna yamiri. [8, 11]

Rutto dow

Ñalɗi Tashriiq

Heddo Mina e jemmaaji kaanɗi, e farilla, baawɗe e uzruuji jaɓaaɗi. Caggal naange fettunde ñalngu kala, bug jamraaji tati e dewindol: pamaro, hakkundeejo, mawɗo. Gooto kala heɓa kaaƴe jeeɗiɗi e takbiir. Caggal adan e ɗiɗaɓo, waɗ duaa woɗɗito heewugol; hoto daro caggal sakkitiiɗo. Waktu e rukkisaaji ena woodi geɗe. [12]

Rutto dow

Yaltude yeeso walla heddude

Hajjoowo waawi accude Mina yeeso caggal bugugol e 12, yalta yeeso hirnaange e sarɗiiji mum. Heddude haa bugugol e 13 ena yamiraa, ɓuri mo baawi. Leelgol alaa faandaare, heewugol walla uzru goɗɗo ena woodi laabi laaɓɗi; hoto waɗ hoore maa walla woɗɓe e risku. [13]

Rutto dow

Tawaf salmondiral e artugol

Yeeso accude Makka caggal Hajju, waɗ tawaf salmondiral golle maa sakkitiiɗe e Suudu. Debbo jiiji lewru walla jibingol yaafataama tawaf salmondiral caggal timminde tawaf al-ifaada. Ɗum ittataa farilla tawaf al-ifaada; so o heddii, ɗaɓɓu ɗowgol. Yah alaa leelgol alaa haaju, caggal ɗum yillo Madiina walla artu suudu. [14]

Rutto dow

Jiiji lewru e jiiji jibingol

Debbo waawi naatde ihram, daraade Arafa, jantude Allah e waɗde manasik, kono o sabboto laaɓal e lootagol yeeso tawaf. So o huli ŋakkude Arafa walla o ena foti yahde, hoto o jogor hoore mum yaliiɗo ihram. Ɗaɓɓu ɗowgol keeriiɗo baɗte manasik, haaju e ceertugol jaɓaangol. Hukm sai jokkondiri e tawaf adiiɗo mum. [15]

Rutto dow

Ñawu e ballal jaɓɓagol

Huutoro rukkisaaji jaɓaaɗi, kaɓirɗe dillugol walla balloowo so haani, ɗofto wasiya doktoor e kisal. Won e ɓe uzru mum jaɓaa ena woodi laabi bugugol e ballal, wakil walla jooɗagol jemma; huutorgol ceertii. Hoto sikku baawɗo waawi rokkeede wakil sabu newaare tan. Ɗaɓɓu ballal yeeso, hoto tardin lekki jaawɗi.

Rutto dow

Golle tugngi e juumɗe

Mazhabaji seerndina tugngi, farillaaji e sunnaaji, kono ɓe ceerti e keewɗe won e geɗe. Daraade Arafa e tawaf al-ifaada ko tugngi, ihram naatna e manasik; keewal e geɗe sai e taƴugol sukkundu ena ceerti. Hoto sikku juumre kala bonna Hajju walla waɗɗina kirsa. Naamno jannginoowo gannduɗo yeeso yaltude.

Rutto dow

Caggal Hajju

Yett Allah, ɗaɓɓu Mo jaɓa dewal maa. Jokku juulde, tuubugol, ngonka moƴƴo, timminde hakkeeji e sadaqa. So manasik, tawaf salmondiral to haani, e teeltagol yaatra timmii, hajjoowo waawi artude; alaa limoore ñalɗi goɗɗi waɗɗii. Innde teddungal walla mbaydi ɓanndu wonaa daliil jaɓugol.

Rutto dow

Doggol ƴeewtagol famɗungol

1. Heblo, ƴeewto baawɗe e jamirooje. 2. Suɓo manasik, naat ihram e miiqaat. 3. Ngam tamattu, timmin Umra, yaltu ihram. 4. Naat ihram Hajju, yah Mina e 8. 5. Daro Arafa e 9, heddoo jemma Muzdalifa. 6. E 10: bug jamra mawɗo, hokku hadi farilla, taƴ sukkundu, waɗ tawaf al-ifaada e sai farilla. 7. Bug jamraaji tati e ñalɗi Tashriiq. 8. Yeeso accude Makka, waɗ tawaf salmondiral so a yaafaaka. Naamno jannginoowo dewindol e rukkisaaji.

Rutto dow

Iwdiiji

[1] Alkurana: Aal Imraan 3:97; Al-Baqara 2:197, 2:286. [2] Sahiih al-Bukhaari 8; Sahiih Muslim 16. [3] Sahiih al-Bukhaari 1513, 1852. [4] Sahiih al-Bukhaari 1189, 1190; Sahiih Muslim 1397. [5] Sahiih al-Bukhaari 1526; Sahiih Muslim 1181. [6] Alkurana: Al-Baqara 2:196; Sahiih Muslim 1227. [7] Sahiih Muslim 1218a; Sahiih al-Bukhaari 1539. [8] Sahiih Muslim 1218a; Sahiih al-Bukhaari 1646. [9] Alkurana: Al-Baqara 2:196–197 e Al-Maaida 5:95; Sahiih al-Bukhaari 1814. [10] Sahiih al-Bukhaari 1542, 1838. [11] Sahiih al-Bukhaari 1736; Sahiih Muslim 1306. [12] Sahiih al-Bukhaari 1751, 1753. [13] Alkurana: Al-Baqara 2:203. [14] Sahiih al-Bukhaari 1755, 1760. [15] Sahiih al-Bukhaari 305; Sahiih Muslim 1211. [16] Sahiih al-Bukhaari 1829; Sahiih Muslim 2238. Limoore hadiisa ena waawi waylude e yamre.

Rutto dow