Laaɓal e Islaam
Daartol janngingol tugnaangol e iwdiiji Sunni, hollita ceertugol jaɓaangol. Ngonkaaji e rukkisaaji neɗɗo kala ena sokli ɗowgol ganndo hoolaaɗo.
Ko honɗun woni laaɓal?
Laaɓal ena waɗi laaɓal ɓernde, lootagol e heblagol dewal. Ngol daartol ko baɗte ɓanndu, kolte, nokkuure e ngonka dewal. Janaba, jiiji lewru e jiiji caggal jibingol ko ngonki tagaaɗi ɗi sariya ganndini; ɗi waɗataa neɗɗo najasa e hoore makko, ittataa mo e Islaam. [1, 13]
Rutto dowNgonka dewal e najasa ɓanndu
Hadath ko ngonka ɗowata won e dewe: pamarel ittortee e luɓɓingol, mawngel e lootagol farilla; tayammum lomtinta so sarɗiiji mum timmii. Najasa ko tuundi ɓanndu hono cuɓɓaaɗe e ɓanndu, kolte walla nokkuure. Neɗɗo waawi jogude gooto walla ɗiɗi ɗee. [1, 2]
Rutto dowNdiyam e ittugol najasa
Huutoro ndiyam laɓɓinɗam. So a tabbitii najasa ena woodi, loot nokkuure ɓanndu, kolte walla juulirgol nde mum heɓi haa huunde nde ittoo e no haani e baawɗe. A soklaani lootude kolte fof so nokkuure gootere tan heɓi. Ulamaa kaalɗi baɗte yaafugol maande sattunde ittude. Sikke tan tabbitintaa najasa. [2, 3]
Rutto dowLaɓɓingol caggal wuro ndiyam
Ittu cuɓɓaaɗe walla ceeɗɗe e ndiyam. Ko laaɓi ko haani waawi huutoreede kadi e sarɗiiji istijmar; ndiyam ɓuri laɓɓinde. Laɓɓin nokkuure caggal alaa bone walla ɓurtugol, loot juuɗe. Laɓɓingol itta najasa, kono lomtintaa e hoore mum luɓɓingol juulde. [3]
Rutto dowHadath pamarel e luɓɓingol
Jaltingol cuɓɓaaɗe, ceeɗɗe walla henndu, ɗoygol luggingol ngol itta hakkille e ŋakkugol hakkille ko won e sabaabu hadath pamarel. Mazhabaji ceerti e geɗe hono meemugol aawra e meemondiral gorko e debbo. Ko tabbitii waɗude ceertii e sikke tan. [1, 2]
Rutto dowNo luɓɓingol waɗirtee
Waɗ anniya dewal e ɓernde, innu Allah. Loot juuɗe; loot hunuko e hunere; loot yeeso, konngol juuɗe e sonnduuji; momon hoore e noppi; loot koyɗe e tonnguuji, fuɗɗoro ñaamo. Lootugol laabi tati to ɗum sunninaa ko sunna, naa sarɗi ngam lootugol kala. Mazhabaji ceerti e won e farilla e sunnaaji; ndaar daartol luɓɓingol e nate. [1, 4]
Rutto dowHadath mawngel e lootagol farilla
Lootagol farilla ena waɗɗii caggal jokkondiral gorko e debbo ngol naatgol waɗi, hay tawa mani jaltaani, e so mani yaltii e weltaare walla yiytaama caggal koyngal rewdu. Koyngal tan alaa maande jaltingol waɗɗintaa lootagol. Caggal jiiji lewru walla jiiji jibingol ngasi e laaɓal tabbitii, lootagol waɗɗii. Jaltingol keeriiɗo alaa weltaare e maande sikke ena woodi laabi goɗɗi; naamno ganndo Sunni. [1, 5, 6]
Rutto dowLootagol famɗugol e timmungol
Ngam pamarel reentungel, waɗ anniya laaɓal dewal, ittu haɗooje ndiyam, loot ɓanndu fof, sukkundu e ɗaɗi mum, hay ɗaɓɓe nguru ɗe aɗa waawi yottude. Loot hunuko e hunere kadi ngam ɗoftaade ɓe waɗɗini ɗum. Ɓurɓe ena waɗɗina anniya; Hanafi waɗaani anniya sarɗi ngol lootagol janaba moƴƴirtee. Hoto wiy lootagol ɓennungol bonii e hoore mum sabu ceertugol ngol. Lootagol laaɓal goowaaɗum ittataa hadath mawngel kala; ngol lootagol waawi heƴde so sarɗiiji mazhab timmii. Saabu e sampoŋ waɗɗaaki. Caggal lootagol moƴƴol, luɓɓingol kesol waɗɗaaki kala so ko bonnata alaa; ulamaa ena ceerti e geɗe. [1, 7]
Rutto dowLootagol timmungol e dawtol
Loot juuɗe e nokkuure aawra nde najasa heɓi, luɓɓo hono juulde, tos ɗaɗi sukkundu, ruɓ ndiyam e hoore laabi tati. Loot ɓanndu fof, reento ɗaɓɓe nguru e koyɗe. Koyɗe mbaawi looteede e gasirgol. Ɗum ko laawol timmungol sunna; lootugol nokkuure kala laabi tati wonaa sarɗi moƴƴugol. Suuɗ aawra, hoto bonnu ndiyam. [7]
Rutto dowSukkundu, pellital e haɗooje ndiyam
Ndiyam ena foti yottude e ɗaɗi sukkundu e nguru ɗe waawi yottude e lootagol. Pellital soklaani fecciteede ngam janaba so ndiyam yotti e ɗaɗi; ulamaa kaalɗi geɗe goɗɗe caggal jiiji lewru, pellital ena foti fecciteede so haɗii ndiyam. Ittu farba peƴƴe, ɗakka walla haɗorde ndiyam; maande goobol alaa haɗorde ceertii. [7, 8]
Rutto dowMani: ndiyam jaltingol semmbe rewdu
Mani waawi yaltude e gorko walla debbo e timmal weltaare rewdu, ɗum dewondira e nefagol; mbaydi mum ena wayla. Jaltingol e weltaare, walla mani yiytaama caggal koyngal rewdu, waɗɗina lootagol. So mani yaltii tigi e piñal alaa weltaare sabu ñawu walla ko nanndi, ɓurɓe fiqh naamnii luɓɓingol, naa lootagol, Shaafii naamnii lootagol; ɗum ena sokli ɗowgol neɗɗo kala. Sunni ceerti kadi baɗte ndiyam ɗam: Shaafii e Hanbali njogii ɗam laaɓɗam e goowaaɗum, Hanafi e Maliki njogii ɗam najasa. Lootugol nokkuure kolte ena ɗofta raaƴiiji ɗiɗi. Goobol tan wonaa daliil ganndugol. [5]
Rutto dowMadhy: ndiyam yeeso jaltingol mani
Madhy ko ndiyam newɗam ɗam ɗakkuɗam e goowaaɗum; ɗam waawi yaltude e njiɗu rewdu alaa doole walla nefagol mani. Ɗam bonna luɓɓingol, kono ɗam tan waɗɗintaa lootagol. Loot nokkuure ɓanndu e kolte tuunduɗe, luɓɓo ngam juulde. Riwaayaji ena inna lootugol orgaan gorko, e won e riwaayaji koyɗi makko; ɗofto ɗowgol ceertuɗo ngam mazhab maa. [6]
Rutto dowWady e jaltingol goɗngol
Wady ko ndiyam tekkuɗam daneejam ɗam waawi yaltude caggal cuɓɓagol. Waɗ ɗam hono cuɓɓaaɗe: loot nokkuure e kolte, luɓɓo; ɗam tan waɗɗintaa lootagol. Ndiyam goowaaɗam iwde e debbo wonaa jiiji lewru walla mani sabu yaltugol tan. Ulamaa ceerti so ɗam ko najasa; wonɓe njogii ɗam laaɓɗam kono yaltugol ɗam bonna luɓɓingol. Jaltingol jokkondirngol waawi naatde e laabi uzru jokkondirɗo. Ƴeewtagol laabi keewɗi waɗɗaaki; ɗaɓɓu doktoor so bayle caɗtinii maa.
Rutto dowJiiji lewru e gasirgol mum
Jiiji lewru ko tagaaɗum; wonaa bakkatu walla ŋakkere teddungal. E mum, jokkondiral rewdu haɗaama, debbo juulataa tee hoorataa. O soomtira koorka farilla, naa juule ɗe o acci e mum. So maande laaɓal goowaaɗum tabbitii, hono ɗoyre timmunde walla ndiyam daneejam ngam mo anndi ɗam, lootagol e juulde waɗɗii. Juuteendi e bayle jaltingol ena sokli ɗowgol keeriiɗo. [9, 10]
Rutto dowJiiji caggal jibingol e istihada
E jiiji caggal jibingol, debbo juulataa, hoorataa; o soomtira koorka farilla, naa juule. So o laaɓii, o loototo, juula, hay yeeso juuteendi nde goowaa. Ulamaa ceerti e juuteendi ɓurndi e artugol jiiji. Istihada ko jiiji gonɗi caggal keerol lewru e jibingol; ɗi haɗataa juulde walla koorka e hoore mum. Ɗaɓɓu ɗowgol ganndo e ballal doktoor so haani. [9, 10]
Rutto dowJaltingol jokkondirngol, gaañol e ñawu
Mo cuɓɓaaɗe, henndu walla jiiji njaltata haa o heɓataa hakkunde heƴɗo ngam laaɓal e juulde, waɗa ndeenugol kaanɗum, ɗofta laabi uzru jokkondirɗo. Won e ulamaa naamnii luɓɓingol caggal waktu juulde kala naati; geɗe ena ceerti. Mo jogii saak ostomi ndeena, laɓɓina walla itta ko heewi no waawi e ɗowgol doktoor. Naamno jaltingol jokkondirngol; ko waawaa haɗeede yaafataama. Loot geɗe nguru moƴƴe; momugol liggal walla tayammum waawi haanude e gaañol e hukm. Hoto acca juulde sabu caɗeele tigi. [1]
Rutto dowTayammum so ndiyam huutoraaka
So ndiyam yiytaaka caggal ɗaɓɓugol kaanɗum, walla huutoraade ɗam bonnata tigi walla waawotaako, tayammum waawi lomtinde e sarɗiiji mum. Waɗ anniya laaɓal, huutoro leydi laaɓndi: meem ɗum e juuɗe, momon yeeso e juuɗe. Mazhabaji ceerti e no waɗirtee, haa hol momugol juuɗe yottata, ko huutortee e so ndiyam heɓii. Ɗofto ɗowgol ceertuɗo ngam ngonka maa. [1]
Rutto dowLaaɓal e juulde
Juulde ena sokli laaɓal dewal e ittugol najasa e ɓanndu, kolte e nokkuure juulde e baawɗe maa e laabi haanɗi. So ko bonnata luɓɓingol waɗii tigi e juulde, acca juulde, laɓɓo, juul kadi. Ŋakkugol ganndal, yejjitugol e ŋakkugol baawɗe ittude najasa ena woodi laabi e ceertugol jaɓaangol; hoto sikku juule ɓennuɗe fof ena poti soomtireede. Sikke tan bonnataa luɓɓingol. [1, 2]
Rutto dowHajju, Umra e tawaf
Luɓɓingol walla lootagol wonaa sarɗi naatgol ihram, daraade Arafa walla sai, hay so laaɓal ko sunna. Debbo jiiji lewru walla jibingol waawi naatde ihram. Luɓɓingol wonaa sarɗi sai e hoore mum, kono sai Umra dewata tawaf moƴƴol; won e dewindol Hajju ena ceerti. Ngam tawaf, ɓurɓe naamnii laaɓal hadath; Hanafi ena woodi hukm ceertuɗo. So laaɓal ena saɗi walla bonii e tawaf, naamno ganndo so aɗa jokku walla aɗa yiltu. Debbo jiiji lewru tardinta tawaf haa o laaɓa, loototo; haaju keeriiɗo ena sokli ɗowgol neɗɗo kala. [11]
Rutto dowKoorka, zakaat e shahaada
Hadath pamarel e janaba bonnataa koorka e hoore mum. Mo janaba tawata fajiri waawi hoorude, loototo ngam juulde. So jiiji lewru walla jibingol ngasii yeeso fajiri, anniya koorka waɗaama, koorka ena moƴƴi hay so lootagol caggal fajiri; juul e waktu. So jiiji fuɗɗii e ñalngu koorka, ñalngu nguu waawaa timmude, koorka farilla soomtiretee. Luɓɓingol e lootagol wonaa sarɗi shahaada walla hokkugol zakaat; ŋakkere laaɓal bonnataa Islaam. [9, 12]
Rutto dowAlkurana, jantol e juulirɗe
Jantol e duaa ena yamiraa alaa luɓɓingol. Ɓurɓe fiqh naamnii laaɓal ngam meemugol mushaf tigi e junngo. Janngude e hakkille walla telefon, e ngonka janaba walla jiiji lewru, ena woodi geɗe e ceertugol jaɓaangol; naamno ganndo Sunni hoolaaɗo. Heddude e juulirde e ɗee ngonki ena woodi rukkisaaji e ceertugol kadi; hoto waɗ ɗum hukm gooto tan.
Rutto dowTabbitinol, sikke e reentugol caɗeele
Laaɓal ena heddii haa ko bonnata ngol tabbitii. Ngulɗo ɓennuɗo, sikke baɗte tosgal walla sikke caggal lootugol waɗɗintaa ƴeewtagol hay sahaa walla luɓɓingol e lootagol laabi keewɗi. Loot haa ndiyam yotta geɗe farilla, caggal ɗum jokku dewal. Ngam waswaas jokkondirɗo, ɗofto newaare jaɓaande, ɗaɓɓu ballal ganndo walla ceertuɗo. [2]
Rutto dowIwdiiji e ɗowirɗe Sunni
[1] Alkurana 5:6, 4:43 e 2:222. [2] Sahiih al-Bukhaari 137: tabbitinol e sikke. [3] Sahiih al-Bukhaari 227: lootugol jiiji e kolte. [4] Sahiih al-Bukhaari 159: luɓɓingol. [5] Sahiih Muslim 349 e 313a: lootagol caggal jokkondiral e koyngal rewdu. [6] Sahiih Muslim 303a: madhy. [7] Sahiih al-Bukhaari 248: lootagol. [8] Sahiih Muslim 330a: sukkundu pellaandu. [9] Sahiih Muslim 335c: koorka keddiɗo. [10] Sahiih al-Bukhaari 331: jiiji lewru e laaɓal. [11] Sahiih al-Bukhaari 1650: Hajju e jiiji lewru. [12] Sahiih Muslim 1109a: hoorugol e janaba. [13] Sahiih al-Bukhaari 283: goongɗinɗo wonaa najasa e hoore makko.
Rutto dow
