പ്രഭാത ദിക്റുകൾ
Sources for this dhikr
Reported for the morning
സൂറത്തുൽ ഇഖ്ലാസ് ഖുർആനിലെ അധ്യായമാണ്. ഇഖ്ലാസ്, ഫലഖ്, നാസ് എന്നിവ രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും മൂന്നുവട്ടം വായിക്കാൻ നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ചുവെന്നും അവ എല്ലാറ്റിൽനിന്നും മതിയാകുമെന്നും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു ഖുബൈബ് നിവേദനം ചെയ്തു. ഈ വഴിയിലൂടെയുള്ള ഹദീസ് ഹസൻ സ്വഹീഹ് ഗരീബ് ആണെന്ന് തിർമിദി വിശേഷിപ്പിച്ചു.
- Qur’an, Al-Ikhlas 112:1–4
- Jamiʿ al-Tirmidhi, Chapters on Supplication 3575
- Sunan Abi Dawud, Book of Manners 5082
References cited in the explanation
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും ചൊല്ലുന്ന ദിക്റുകളിൽ സൂറത്തുൽ ഇഖ്ലാസും അഭയം തേടുന്ന രണ്ട് സൂറത്തുകളായ അൽഫലഖും അന്നാസും മൂന്ന് പ്രാവശ്യം ഓതുന്നു.
ഓരോ സൂറത്തും വെവ്വേറെ മൂന്ന് പ്രാവശ്യം ഓതണമോ? അതോ ഇഖ്ലാസ്, ഫലഖ്, നാസ് എന്നിവ ഓരോ പ്രാവശ്യം ഓതിയ ശേഷം അതേ ക്രമം രണ്ടു പ്രാവശ്യം കൂടി ആവർത്തിക്കണമോ?
ഈ രണ്ടു രീതികളിൽ ഒന്ന് നിർബന്ധമായി നിശ്ചയിക്കുന്ന വചനം ഞങ്ങൾ കണ്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ മൂന്നും ഒരിക്കൽ ഓതിയ ശേഷം അതേ ക്രമം രണ്ടു പ്രാവശ്യം കൂടി ആവർത്തിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതമെന്നു തോന്നുന്നു. നബി ﷺ രാത്രി കിടക്കുമ്പോൾ കൈപ്പത്തികൾ ചേർത്തുപിടിച്ച് അവയിൽ നേരിയതായി ഊതി, «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ», «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ», «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ» എന്നീ സൂറത്തുകൾ ഓതുമായിരുന്നു. തുടർന്ന് തലയും മുഖവും ശരീരത്തിന്റെ മുൻഭാഗവും മുതൽ കൈ എത്തുന്നിടത്തെല്ലാം തടവുമായിരുന്നു. മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഇങ്ങനെ ചെയ്തിരുന്നു. ബുഖാരി നിവേദനം ചെയ്തത്.
ദരിദ്രരായ മുഹാജിറുകളോട് ഓരോ നമസ്കാരത്തിനും ശേഷം തസ്ബീഹും തഹ്മീദും തക്ബീറും മുപ്പത്തിമൂന്ന് പ്രാവശ്യം ചൊല്ലാൻ നബി ﷺ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ബുഖാരിയും മുസ്ലിമും നിവേദനം ചെയ്തത്.
ഇവ ചൊല്ലേണ്ട വിധം ചോദിച്ചപ്പോൾ അബൂഹുറൈറയിൽനിന്ന് നിവേദനം ചെയ്ത അബൂ സ്വാലിഹ് പറഞ്ഞു: «സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, അൽഹംദുലില്ലാഹ്, അല്ലാഹു അക്ബർ» എന്ന് ചൊല്ലുക; ഓരോന്നും മുപ്പത്തിമൂന്ന് പ്രാവശ്യം തികയണം. സ്വഹീഹിലും ഇപ്രകാരമാണ് അബൂ സ്വാലിഹിൽനിന്ന് വന്നിട്ടുള്ളത്.
രണ്ടു രീതിയും നല്ലതാണെന്നാണ് ഇബ്നു ഹജർ വിലയിരുത്തിയത്. ഓരോന്നും വേർതിരിച്ച് ചൊല്ലുന്നതിനാണ് അദ്ദേഹം മുൻഗണന നൽകിയത്. അതിന് തെളിവായി സൈദ് ബിൻ സാബിതിന്റെ നിവേദനവും ഉദ്ധരിച്ചു: ഓരോ നമസ്കാരത്തിനും ശേഷം മുപ്പത്തിമൂന്ന് തസ്ബീഹും മുപ്പത്തിമൂന്ന് തഹ്മീദും മുപ്പത്തിനാല് തക്ബീറും ചൊല്ലാൻ ഞങ്ങളോട് കൽപിക്കപ്പെട്ടു. അൽഹാകിം ഇത് നിവേദനം ചെയ്ത് സ്വഹീഹാണെന്ന് വിധിച്ചു; അദ്ദഹബി അദ്ദേഹത്തോട് യോജിച്ചു.
മുസ്ലിം നിവേദനം ചെയ്ത ഹദീസിൽ പറയുന്നത്: ഓരോ നമസ്കാരത്തിനും ശേഷം മുപ്പത്തിമൂന്ന് പ്രാവശ്യം സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, മുപ്പത്തിമൂന്ന് പ്രാവശ്യം അൽഹംദുലില്ലാഹ്, മുപ്പത്തിമൂന്ന് പ്രാവശ്യം അല്ലാഹു അക്ബർ എന്ന് പറഞ്ഞ്, നൂറ് തികയ്ക്കാൻ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (അല്ലാഹുവല്ലാതെ ആരാധ്യനില്ല, അവൻ ഏകനും പങ്കാളിയില്ലാത്തവനുമാണ്. സർവാധികാരവും സർവസ്തുതിയും അവനാണ്. അവൻ എല്ലാറ്റിനും കഴിവുള്ളവനാണ്.) എന്നു ചൊല്ലുന്നവന്റെ പാപങ്ങൾ കടലിലെ നുരയോളം ഉണ്ടായാലും പൊറുക്കപ്പെടും.
ഉറങ്ങുമ്പോൾ അഭയം തേടുന്ന സൂറത്തുകളെപ്പറ്റിയുള്ള ഹദീസിൽനിന്ന് മനസ്സിലാകുന്നത് സൂറത്തുകൾ ഒരുമിച്ച് ഓതി ആ ക്രമം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആവർത്തിക്കുക എന്നാണ്. തസ്ബീഹുകളെ സംബന്ധിച്ച ഹദീസുകളിൽനിന്ന് ഓരോന്നും വേർതിരിച്ച് ചൊല്ലുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതമെന്ന് മനസ്സിലാകുന്നു. ഒരുമിച്ചു ചൊല്ലിയാലും വേർതിരിച്ചു ചൊല്ലിയാലും തെറ്റില്ല. രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും അഭയം തേടുന്ന സൂറത്തുകൾ ഓതുമ്പോൾ ഉറക്കസമയത്തെ അതേ രീതി സ്വീകരിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.
