ਸਵੇਰ ਦੇ ਅਜ਼ਕਾਰ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، اللَّهُ الصَّمَدُ، لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ.ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਬਹੁਤ ਰਹਿਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਕਹੋ: ਉਹ ਅੱਲਾਹ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੱਲਾਹ ਬੇਨਿਆਜ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਜੰਮਿਆ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।مَنْ قَالَهَا حِينَ يُصْبِحُ وَحِينَ يُمْسِي كَفَتْهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ (الْإِخْلَاصِ وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ).
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਸੂਰਤ ਅਲ-ਇਖ਼ਲਾਸ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਸੂਰਤਾਂ)।
ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰੋਤ
فِي أَذْكَارِ الصَّبَاحِ وَالْمَسَاءِ نَقْرَأُ سُوَرَ الْإِخْلَاصِ، وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ. ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਅਜ਼ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸੂਰਤ ਅਲ-ਇਖ਼ਲਾਸ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਸੂਰਤਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ।
ਕੀ ਹਰ ਸੂਰਤ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਖ਼ਲਾਸ, ਫਿਰ ਫ਼ਲਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਰ ਦੁਹਰਾਈਏ?
ਇਸ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ। ਪਰ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਿਹਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਸੂਰਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਨਬੀ, ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਸਲਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤੋਂ ਸੌਣ ਦੇ ਅਜ਼ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰਾਤ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਹੋ: ਉਹ ਅੱਲਾਹ ਇੱਕ ਹੈ’, ‘ਕਹੋ: ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਕਹੋ: ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ’ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਮਲਦੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਨੇ ਰਿਵਾਇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਮੁਹਾਜਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਸਬੀਹ, ਤਹਮੀਦ ਅਤੇ ਤਕਬੀਰ ਕਹੋ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੈ।
ਅਬੂ ਸਾਲਿਹ, ਜੋ ਅਬੂ ਹੁਰੈਰਾ ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸੁਭਾਨ ਅੱਲਾਹ, ਅਲਹਮਦੁ ਲਿੱਲਾਹ, ਅੱਲਾਹੁ ਅਕਬਰ’ ਕਹੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਹੀਹ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਸਾਲਿਹ ਤੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਬਨ ਹਜਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਦ ਇਬਨ ਸਾਬਿਤ ਦੀ ਇਹ ਹਦੀਸ ਦੱਸੀ: ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਸਬੀਹ, ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਹਮੀਦ ਅਤੇ ਚੌਂਤੀ ਵਾਰ ਤਕਬੀਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਕਿਮ ਨੇ ਰਿਵਾਇਤ ਕੀਤਾ, ਸਹੀਹ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੀ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਜੋ ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਸਬੀਹ, ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼, ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਕਬੀਰ ਕਹੇ ਅਤੇ ਸੌ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇ, ‘ਅੱਲਾਹ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਨਹੀਂ; ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਉਸੇ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਦਿਰ ਹੈ’, ਉਸ ਦੇ ਗੁਨਾਹ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝੱਗ ਜਿੰਨੇ ਹੋਣ।
ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਨਾਹ ਦੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਦੀਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਤਸਬੀਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਪੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਰਜ ਨਹੀਂ। ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਪਨਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਣ ਦੇ ਅਜ਼ਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।
ਕੀ ਹਰ ਸੂਰਤ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਖ਼ਲਾਸ, ਫਿਰ ਫ਼ਲਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਰ ਦੁਹਰਾਈਏ?
ਇਸ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ। ਪਰ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਿਹਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਸੂਰਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਨਬੀ, ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਸਲਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤੋਂ ਸੌਣ ਦੇ ਅਜ਼ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰਾਤ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਹੋ: ਉਹ ਅੱਲਾਹ ਇੱਕ ਹੈ’, ‘ਕਹੋ: ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਕਹੋ: ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ’ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਮਲਦੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਨੇ ਰਿਵਾਇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਮੁਹਾਜਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਸਬੀਹ, ਤਹਮੀਦ ਅਤੇ ਤਕਬੀਰ ਕਹੋ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੈ।
ਅਬੂ ਸਾਲਿਹ, ਜੋ ਅਬੂ ਹੁਰੈਰਾ ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸੁਭਾਨ ਅੱਲਾਹ, ਅਲਹਮਦੁ ਲਿੱਲਾਹ, ਅੱਲਾਹੁ ਅਕਬਰ’ ਕਹੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਹੀਹ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਸਾਲਿਹ ਤੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਬਨ ਹਜਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਦ ਇਬਨ ਸਾਬਿਤ ਦੀ ਇਹ ਹਦੀਸ ਦੱਸੀ: ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਸਬੀਹ, ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਹਮੀਦ ਅਤੇ ਚੌਂਤੀ ਵਾਰ ਤਕਬੀਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਕਿਮ ਨੇ ਰਿਵਾਇਤ ਕੀਤਾ, ਸਹੀਹ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੀ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਜੋ ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਸਬੀਹ, ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼, ਤੈਂਤੀ ਵਾਰ ਤਕਬੀਰ ਕਹੇ ਅਤੇ ਸੌ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇ, ‘ਅੱਲਾਹ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਨਹੀਂ; ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਉਸੇ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਦਿਰ ਹੈ’, ਉਸ ਦੇ ਗੁਨਾਹ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝੱਗ ਜਿੰਨੇ ਹੋਣ।
ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਨਾਹ ਦੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਦੀਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਤਸਬੀਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਪੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਰਜ ਨਹੀਂ। ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਪਨਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਣ ਦੇ ਅਜ਼ਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।
