د ماښام اذکار
تشریح او سرچینه
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
د سهار او ماښام په اذکارو کې سورت اخلاص او د پناه غوښتلو دوه سورتونه، فلق او ناس، درې ځله لولو.
ایا هر سورت په جلا توګه درې ځله ولولو، که لومړی اخلاص یو ځل، بیا فلق یو ځل، بیا ناس یو ځل ولولو او وروسته همدا لړۍ دوه ځله بیا تکرار کړو؟
موږ داسې څرګند نص ونه موند چې له دغو دوو طریقو یوه حتمي وټاکي. خو غوره ښکاري چې درې واړه سورتونه یو ځل په ترتیب ولوستل شي او بیا ټول په همدې ترتیب دوه ځله تکرار شي. دلیل یې د خوب پر مهال د نبي ﷺ عمل دی. هره شپه به چې بستر ته لاړ، دواړه ورغوي به یې سره یوځای کړل، پکې به یې سپک پوکی وکړ او «قل هو الله أحد»، «قل أعوذ برب الفلق» او «قل أعوذ برب الناس» به یې ولوستل. بیا به یې له سر، مخ او د بدن له مخې پیل وکړ او پر بدن به یې تر هغه ځایه لاسونه تېر کړل چې رسېدل. دا کار به یې درې ځله کاوه. بخاري روایت کړی دی.
نبي ﷺ بېوزلو مهاجرینو ته وفرمایل چې له هر لمانځه وروسته تسبیح، تحمید او تکبیر درې دېرش ځله ووايي. بخاري او مسلم روایت کړی دی.
له ابوهریره څخه روایت کوونکي ابو صالح نه وپوښتل شول چې دا اذکار څنګه وویل شي. ویې ویل: «سبحان الله، الحمد لله، الله أكبر» وایي تر دې چې هر یو درې دېرش ځله شي. همداسې په صحیح کې له ابو صالح څخه روایت شوي.
ابن حجر دواړه طریقې ښې وبللې، خو هر ذکر په جلا توګه ویلو ته یې ترجیح ورکړه. د ده په دلایلو کې د زید بن ثابت دا حدیث هم دی: موږ ته امر شوی و چې له هر لمانځه وروسته درې دېرش ځله تسبیح، درې دېرش ځله تحمید او څلور دېرش ځله تکبیر ووایو. حاکم دا حدیث روایت کړی او صحیح یې بللی، او ذهبي ورسره موافق دی.
د مسلم په حدیث کې دي چې څوک له هر لمانځه وروسته درې دېرش ځله «سبحان الله»، درې دېرش ځله «الحمد لله» او درې دېرش ځله «الله أكبر» ووايي، او د سلو د پوره کولو لپاره ووايي: «له الله پرته بل د عبادت وړ نشته، هغه یوازینی او بې شریکه دی، پاچاهي او ستاینه د هغه ده او هغه پر هر څه قادر دی»، د هغه ګناهونه به وبښل شي، که د سمندر د ځګ هومره هم وي.
د خوب د اذکارو په حدیث کې د پناه د سورتونو په اړه ظاهره دا ده چې درې واړه سره یوځای ولوستل شي او همدا لړۍ درې ځله تکرار شي. د تسبیحاتو له حدیثونو بیا داسې ښکاري چې هر ذکر جلا ویل غوره دي. که څوک یې یوځای وایي یا جلا، په دواړو کې حرج نشته. غوره دا ده چې د سهار او ماښام د پناه سورتونه هم د خوب د وخت په طریقه ولوستل شي.
