شام جا اذڪار
Sources for this dhikr
Reported for the evening
سورة الاخلاص قرآن مان آهي. عبدالله بن خبيب روايت ڪئي ته نبي ﷺ کيس الاخلاص، الفلق ۽ الناس صبح ۽ شام ٽي ڀيرا پڙهڻ سيکاريو ۽ اهي کيس هر شيءِ کان ڪافي ٿينديون. ترمذي هن طريقي جي حديث کي حسن صحيح غريب چيو آهي.
- Qur’an, Al-Ikhlas 112:1–4 (ويب سائيٽ نئين ونڊو ۾ کوليو)
- Jamiʿ al-Tirmidhi, Chapters on Supplication 3575 (ويب سائيٽ نئين ونڊو ۾ کوليو)
- Sunan Abi Dawud, Book of Manners 5082 (ويب سائيٽ نئين ونڊو ۾ کوليو)
References cited in the explanation
هَلْ نَقْرَأُ كُلَّ سُورَةٍ ثَلَاثًا، أَمْ نَقْرَأُ الْإِخْلَاصَ مَرَّةً ثُمَّ الْفَلَقَ مَرَّةً، ثُمَّ النَّاسَ مَرَّةً، ثُمَّ نُكَرِّرُ مَرَّتَيْنِ؟
فَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى نَصٍّ فِي الْمَسْأَلَةِ يُعَيِّنُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَقْرَأَ السُّوَرَ الثَّلَاثَ مَرَّةً ثُمَّ تُعِيدَ قِرَاءَتَهَا مَعَ بَعْضٍ مَرَّتَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ، وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ. يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
وَثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ لِفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ: تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ خَلْفَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ الرَّاوِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَيْفِيَّةِ ذِكْرِهِنَّ قَالَ: يَقُولُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ. حَتَّى يَكُونَ مِنْهُنَّ كُلِّهِنَّ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، كَذَا فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ.
وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَسَنٌ وَمَالَ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ حُجَجًا مِنْهَا حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنَحْمَدَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَنُكَبِّرَ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ. وَالْحَدِيثُ رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَوَافَقَهُ الذَّهَبِيُّ. وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: مَنْ سَبَّحَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ.
فَحَدِيثُ أَذْكَارِ النَّوْمِ السَّابِقُ فِي الْمُعَوِّذَاتِ ظَاهِرُهُ الْجَمْعُ بَيْنَ السُّوَرِ، وَإِعَادَتُهَا مَجْمُوعَةً ثَلَاثًا، وَأَمَّا أَحَادِيثُ التَّسْبِيحَاتِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ تَفْرِيقُهَا، فَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَمَعَ أَوْ فَرَّقَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُلَّ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالْأَوْلَى إِلْحَاقُ الْمُعَوِّذَاتِ مَسَاءً وَصَبَاحًا بِالْمُعَوِّذَاتِ فِي أَذْكَارِ النَّوْمِ.
صبح ۽ شام جي اذڪارن ۾ سورت اخلاص ۽ پناهه گهرڻ واريون ٻه سورتون، فلق ۽ ناس، ٽي ٽي ڀيرا پڙهجن ٿيون.
ڇا هر سورت الڳ ٽي ڀيرا پڙهجي؟ يا پهرين اخلاص هڪ ڀيرو، پوءِ فلق هڪ ڀيرو، پوءِ ناس هڪ ڀيرو پڙهي ساڳيو سلسلو ٻه ڀيرا وڌيڪ ورجائجي؟
اسان کي ڪو اهڙو صريح نص نه مليو، جيڪو انهن ٻنهي طريقن مان هڪ کي مقرر ڪري. پر وڌيڪ مناسب ائين ٿو لڳي ته ٽئي سورتون هڪ ڀيرو ترتيب سان پڙهي، پوءِ ساڳئي ترتيب سان ٻه ڀيرا وڌيڪ ورجائجن. ان جو دليل سمهڻ وقت نبي ﷺ جو عمل آهي. پاڻ هر رات بستري تي وڃڻ وقت ٻئي تريون گڏ ڪري انهن ۾ هلڪو ڦوڪيندا ۽ «قل هو الله أحد»، «قل أعوذ برب الفلق» ۽ «قل أعوذ برب الناس» پڙهندا هئا. پوءِ مٿي، منهن ۽ بدن جي اڳئين پاسي کان شروع ڪري جيستائين هٿ پهچندا هئا تيستائين جسم تي هٿ ڦيرائيندا هئا. ائين ٽي ڀيرا ڪندا هئا. بخاري روايت ڪئي آهي.
نبي ﷺ غريب مهاجرن کي فرمايو ته هر نماز کان پوءِ تسبيح، تحميد ۽ تڪبير ٽيٽيهه ڀيرا چون. اها حديث بخاري ۽ مسلم ٻنهي روايت ڪئي آهي.
ابو هريره کان روايت ڪندڙ ابو صالح کان انهن اذڪارن جي طريقي بابت پڇيو ويو ته چيائين: «سبحان الله، الحمد لله، الله أكبر» چوندو رهي جيستائين هر هڪ ٽيٽيهه ڀيرا ٿي وڃي. صحيح ۾ ابو صالح کان ائين ئي روايت آهي.
ابن حجر ٻنهي طريقن کي چڱو چيو، پر هر ذڪر الڳ چوڻ کي وڌيڪ پسند ڪيو. سندس دليلن مان زيد بن ثابت جي اها روايت آهي ته اسان کي هر نماز کان پوءِ ٽيٽيهه ڀيرا تسبيح، ٽيٽيهه ڀيرا تحميد ۽ چونٽيهه ڀيرا تڪبير چوڻ جو حڪم ڏنو ويو. حاڪم اها حديث روايت ڪري صحيح قرار ڏني ۽ ذهبي ساڻس اتفاق ڪيو.
مسلم جي حديث ۾ آهي ته جيڪو هر نماز کان پوءِ ٽيٽيهه ڀيرا «سبحان الله»، ٽيٽيهه ڀيرا «الحمد لله» ۽ ٽيٽيهه ڀيرا «الله أكبر» چوي، پوءِ سؤ پوري ڪرڻ لاءِ چوي: «الله کان سواءِ ڪو به عبادت جي لائق ڪونهي، هو اڪيلو آهي، سندس ڪو به شريڪ ڪونهي. بادشاهي ۽ ساراهه سندس ئي آهي ۽ هو هر شيءِ تي قادر آهي»، تنهن جا گناهه بخشيا ويندا، ڀلي اهي سمنڊ جي گجيءَ جيترا هجن.
سمهڻ جي اذڪارن بابت مٿي ڄاڻايل حديث مان ظاهر ٿئي ٿو ته پناهه گهرڻ واريون سورتون گڏ پڙهي سڄو سلسلو ٽي ڀيرا ورجائجي. تسبيحن بابت حديثن مان وري هر ذڪر الڳ چوڻ جي فضيلت ظاهر ٿئي ٿي. ڪو انهن کي گڏ چوي يا الڳ، ٻنهي ۾ حرج ڪونهي. صبح ۽ شام پناهه گهرڻ وارين سورتن کي سمهڻ وقت واري طريقي سان پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي.
