اسلام ۾ زڪوات جي رهنمائي
زڪوات عبادت ۽ فرض آهي، جنهن جا حڪم مال جي قسم ۽ مالڪ جي حالت تي دارومدار رکن ٿا. هيءَ رهنمائي قرآن ۽ اهل سنت جي حديثن جي ڪتابن ذريعي ان جا بنياد سمجهائي ٿي. معتبر سني مذهبن ۾ ڪجهه تفصيلن بابت فرق آهن؛ پنهنجي حساب لاءِ ڄاڻو استاد کان پڇو. وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ نماز قائم ڪريو ۽ زڪوات ڏيو. — قرآن 2:43
زڪوات ڇا آهي؟
زڪوات مقرر فرض آهي، جيڪا شرطن تي پورو لهندڙ مال مان مستحقن کي عبادت طور ڏني وڃي ٿي. اها اسلام جي پنجن رڪنن مان هڪ آهي. لفظ زڪوات ۾ پاڪائي ۽ واڌ جي معنيٰ آهي؛ اها رڳو نفلي چندو ناهي. [1, 2]
مٿي واپسان جي حيثيت ۽ مقصد
الله مؤمنن کي نماز قائم ڪرڻ ۽ زڪوات ڏيڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ صدقي کي پاڪائيءَ جو وسيلو بيان ڪري ٿو. زڪوات عبادت سان گڏ ضرورتمندن جي سار سنڀال آهي. نبي ﷺ هدايت ڪئي ته ذميوارن کان ورتي وڃي ۽ مستحق غريبن کي ڏني وڃي. زڪوات ڏيڻ ٻين حقن يا قرضن جي ادائيگيءَ جو بدل ناهي. [1, 3]
مٿي واپسزڪوات، نفلي صدقو ۽ فطرو
مال جي زڪوات جا شرط اثاثي ۽ مالڪ سان لاڳاپيل آهن. نفلي صدقو فرض مقدار کان وڌيڪ به ڏئي سگهجي ٿو ۽ ان لاءِ نصاب يا سال جو انتظار ضروري ناهي. فطرو رمضان جي پڄاڻيءَ سان لاڳاپيل الڳ فرض آهي؛ اهو مال جي 2.5% موجب حساب نٿو ٿئي. [2, 4]
مٿي واپسڪنهن تي ذميواري آهي؟
عام طور جيڪو مسلمان شرطن تي پورو لهندڙ زڪواتي مال جو مالڪ آهي، ان تي ذميواري آهي. هي فرض مال ۽ مالڪ سان لاڳاپيل آهي؛ رڳو مردن يا ملازمن تائين محدود ناهي. ٻار يا ذهني صلاحيت کان محروم ماڻهوءَ جي مال جي زڪوات سميت ڪجهه شرطن بابت سني مذهبن ۾ فرق آهن. سرپرست کي ان مال بابت معتبر رهنمائي وٺڻ گهرجي. فطري جا پنهنجا حڪم آهن. [3, 4]
مٿي واپسملڪيت، نصاب ۽ قمري سال
نصاب مال جي ڪنهن خاص قسم جي گهٽ ۾ گهٽ مقرر حد آهي. مڪمل ملڪيت ۽ ٻيا شرط به اهم آهن. روڪ رقم، سون ۽ چانديءَ لاءِ عام طور نصاب پورو ٿيڻ کان پوءِ قمري سال ڳڻبو آهي؛ مقدار ۾ گهٽ وڌائي، نئين مال ۽ ڪٽوتين بابت مذهبن ۾ فرق آهن. فصل جو وقت الڳ آهي: ان جي زڪوات لاباري تي واجب ٿئي ٿي، قمري سال کان پوءِ نه. [5, 6]
مٿي واپسسون ۽ چانديءَ جو نصاب سمجهڻ
فقهي نصابن ۾ سون جا ويهه دينار ۽ چانديءَ جا ٻه سؤ درهم شامل آهن. انهن کي عام طور لڳ ڀڳ 85 گرام خالص سون ۽ 595 گرام خالص چانديءَ جي برابر ورتو وڃي ٿو؛ تبديلين ۽ علمي معيارن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهي وزن آهن، مقرر مالي رقمون نه. ڪرنسيءَ لاءِ سون يا چانديءَ جو نصاب وٺڻ ۽ قيمت جا ڪجهه تفصيل طئي ڪرڻ بابت عالمن ۾ اختلاف آهن. تازي مقامي قيمت ۽ هڪجهڙي ڄاڻو رهنمائي استعمال ڪريو. [5]
مٿي واپسسالياني عملي جائزو
اها تاريخ لکو جنهن تي زڪواتي مال پهريون ڀيرو لاڳاپيل نصاب تي پهتو، پوءِ هڪ قمري سال کان پوءِ جائزو وٺو. ادائيگيءَ جي تاريخ تي موجود زڪواتي اثاثن جي قيمت لڳايو، پيروي ڪيل مذهب موجب لاڳو قرض ۽ ڪٽوتيون ڏسو، ۽ نصاب توڙي ٻين شرطن جي پوري ٿيڻ جي جاچ ڪريو. حساب محفوظ رکو؛ عيسوي سال کي قمري سال جيترو نه سمجهو.
مٿي واپسروڪ رقم، بچت ۽ عام شرح
روڪ رقم، بئنڪ جا بيلنس ۽ شرطن تي پوري لهندڙ بچت عام طور ٻين لاڳاپيل مالي اثاثن سان گڏ ڏٺي وڃي ٿي. لاڳو شرط پورا ٿيڻ تي سون، چاندي، روڪ رقم ۽ واپاري سامان جي عام شرح چاليهون حصو، يعني 2.5% آهي. هي شرح سڀني فصلن، جانورن يا ٻين اثاثن لاءِ عام ناهي. وياج ۽ ناجائز آمدنيءَ جو الڳ حڪم آهي؛ زڪوات ڏيڻ سان اهي حلال نٿا ٿين. [5]
مٿي واپسهڪ سادو مثال
رڳو مثال طور: لاڳاپيل حڪم لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جيڪڏهن ڪنهن وٽ زڪواتي مال جا 10,000 ايڪا هجن ۽ نصاب توڙي قمري سال جو شرط پورو هجي ته 2.5% برابر 250 ايڪا ٿيندا. مقامي ڪرنسي ۽ ان جي موجوده نصاب جي قيمت الڳ جاچڻ ضروري آهي. هن مثال ۾ ڏنل رقم کي زڪواتي رقم فرض ڪيو ويو آهي؛ هي فيصلو نٿو ڪري ته ڪهڙا قرض ڪٽي سگهجن ٿا.
مٿي واپسسون، چاندي ۽ زيور
سون ۽ چانديءَ جا مقرر نصاب آهن ۽ لاڳاپيل شرط پورا ٿيڻ تي چاليهون حصو زڪوات آهي. مليل ڌاتو يا 18 قيراط جي وزن کي خالص سون سمجهڻ بدران حقيقي قيمتي ڌاتوءَ جو مقدار ڏسو. جائز ذاتي استعمال لاءِ رکيل زيورن بابت سني مذهبن ۾ اختلاف آهن؛ سيڙپ ۽ زيورن جو جائزو معتبر رهنمائيءَ سان وٺو، اهو دعويٰ نه ڪريو ته سڀ عالم هڪ ئي راءِ رکن ٿا. [5]
مٿي واپسجائداد ۽ ذاتي شيون
رهائش جو گهر، عام گهريلو سامان، ڪپڙا ۽ ذاتي استعمال جي گاڏي پاڻمرادو واپاري مال وانگر زڪواتي ناهن. واپار طور وڪڻڻ لاءِ رکيل جائداد جو حڪم، رهائشي گهر، ڪرائي واري جائداد يا واضح واپاري نيت کان سواءِ رکيل زمين کان مختلف ٿي سگهي ٿو. ملڪيت، مقصد ۽ نيت ۾ تبديليءَ جو احتياط سان جائزو گهرجي.
مٿي واپسواپاري مال ۽ سامان
حقيقي واپار لاءِ رکيل شين ۾ وڪرو لائق سامان، لاڳاپيل زڪواتي ڪاروباري رقم ۽ اوڳاڙين جي قيمت لاڳو حڪمن موجب ڏسو. ذاتي استعمال جا اوزار ۽ واپاري سامان الڳ آهن. قيمت، قرض ۽ اثاثي جو حڪم ڪاروبار جي نوعيت ۽ پيروي ڪيل مذهب تي دارومدار رکي ٿو؛ هڪ ئي حساب بنا سمجهڻ سڀني تي لاڳو نه ڪريو.
مٿي واپسحصا، فنڊ ۽ سيڙپ جي آمدني
حصن، سيڙپ فنڊن ۽ پينشن جي بندوبستن ۾ ملڪيت، رقم تائين پهچ ۽ بنيادي اثاثا مختلف آهن. وڪڻڻ لاءِ ورتل حصي جو حساب ڊگهي مدي واري سيڙپ کان مختلف ٿي سگهي ٿو. منافعي جي ورهاست ۽ دستياب رقم جا الڳ حڪم ٿي سگهن ٿا. تفصيلي ڄاڻ ۽ معتبر رهنمائي وٺو؛ پوري بازاري قيمت، رڳو نفعو يا هڪ خودڪار شرح هر سيڙپ لاءِ مناسب نه هوندي.
مٿي واپسقرض ۽ توهان کي ملڻ واري رقم
توهان تي واجب حقيقي قرض هميشه پورو ڪٽبو ئي ناهي: ڪهڙا قرض، واجب الادا رقمون ۽ اثاثن جا قسم حساب تي اثر ڪن ٿا، ان بابت مذهبن ۾ فرق آهن. توهان کي ملڻ واري رقم اوڳاڙي لائق يا شڪي ٿي سگهي ٿي؛ ملڪيت، واپسيءَ جي اميد ۽ ادائيگيءَ جو وقت ان جي حڪم تي اثر ڪن ٿا. هر هڪ الڳ لکو ۽ رهنمائي وٺو؛ اهو نه سمجهو ته هر قرض نظرانداز ٿيندو يا پورو ڪٽبو.
مٿي واپسآمدني، پگهارون ۽ نئين بچت
پگهار پاڻ ڪا خاص ماهوار زڪواتي ٽيڪس ناهي. جيڪا رقم بچت طور رهي، اها ٻين زڪواتي مالن سان ڏسبي آهي. پوءِ شامل ٿيندڙ مال لاءِ اڳوڻي تاريخ وٺجي يا الڳ قمري سال جون تاريخون رکجن، ان بابت عالمن ۾ فرق آهن. باقاعده تاريخوار حساب رکي رهنمائي وٺي سگهجي ٿي؛ جتي جائز هجي اتي اڳواٽ ادائيگي حساب آسان ڪري سگهي ٿي.
مٿي واپسفصل ۽ پيداوار
پيداوار جا پنهنجا حڪم آهن ۽ ان جو حساب لاباري تي ڪبو آهي؛ زڪوات لاءِ قمري سال جو انتظار ناهي. حديث ۾ پنج وسق نصاب آيو آهي: هڪ وسق سٺ صاع آهي، تنهنڪري پنج وسق مقدار موجب 300 صاع ٿين ٿا. ان جو وزن پيداوار موجب بدلجي ٿو. ڪهڙا فصل شامل آهن ۽ خرچن جو ڪهڙو حڪم آهي، ان بابت سني مذهبن ۾ فرق آهن. مينهن يا قدرتي پاڻيءَ سان سيراب فصل لاءِ ڏهون حصو، ۽ محنت يا خرچ سان آبپاشيءَ لاءِ اڌ ڏهون حصو روايت ٿيل آهي. گڏيل آبپاشي ۽ جديد خرچن لاءِ رهنمائي وٺو؛ نه روڪ رقم جي شرح، نه ئي ڪلوگرام جو هڪ مقرر بدل هر فصل لاءِ ٺيڪ آهي. [6, 7, 8]
مٿي واپسچوپايو مال
چرندڙ اُٺن، ڍورن ۽ رڍن لاءِ سنت ۾ نصاب ۽ ترتيبون آيل آهن؛ جنس، انگ، مقصد، کارائڻ ۽ ملڪيت حڪم تي اثر ڪن ٿا. مثال طور حديث ۾ پنجن اُٺن جو نصاب ۽ رڍن جي الڳ ترتيب آهي. بنا فرق سڀني جانورن تي 2.5% لاڳو نه ڪريو ۽ نه ئي هر جانور کي ان ۾ شامل سمجهو. صحيح ترتيب لاءِ ڄاڻو استاد کان پڇو. [6, 9]
مٿي واپسٻيا اثاثا ۽ خاص حالتون
کاڻين مان نڪرندڙ معدنيات، پوريل خزاني ۽ ٻين اثاثن لاءِ خاص حڪم ٿي سگهن ٿا. انهن جون شرحون ۽ شرط عام بچت کان مختلف آهن. هتي ڪا حالت واضح نه هجي ته هر شيءِ تي 2.5% لاڳو ڪرڻ جو اندازو لڳائڻ بدران رهنمائي وٺو.
مٿي واپسزڪوات ڪير وٺي سگهي ٿو؟
قرآن زڪوات جا اٺ مصرف ٻڌائي ٿو: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ «مقرر صدقا رڳو غريبن، مسڪينن، انهن جي انتظام تي مقرر ماڻهن، جن جون دليون جوڙڻيون هجن، غلام آزاد ڪرائڻ، قرضدارن، الله جي واٽ ۽ واٽ ۾ ڦاٿل مسافر لاءِ آهن.» — قرآن 9:60 [10]
مٿي واپساٺن مصرفن کي سمجهڻ
غريبن ۽ مسڪينن وٽ ڪافي وسيلا ناهن؛ مستحق عامل زڪوات جو انتظام ڪن ٿا؛ دليون جوڙڻ واري درجي جا معتبر شرط آهن؛ غلام آزاد ڪرائڻ ۽ مستحق قرضدارن جون خاص ضرورتون آهن؛ «الله جي واٽ» ۽ واٽ ۾ ڦاٿل مسافر جي تشريح سني فقه موجب ڪبي آهي. اهليت ۽ ورهاست جا تفصيلي شرط آهن. ڪنهن خاص ادائيگيءَ ۾ ڪيترن مصرفن يا مستحقن کي ڏيڻ گهرجي، ان بابت سني مذهبن ۾ فرق آهن. [10]
مٿي واپسمائٽن ۽ گهر ڀاتين کي ڏيڻ
مستحق مائٽ کي ڏيڻ ۾ مائٽي ۽ صدقي ٻنهي جو ثواب ٿي سگهي ٿو. جن جو خرچ ڏيڻ اڳ ئي ڏيندڙ تي واجب آهي، انهن بابت حدون آهن؛ ڪجهه حالتن، جن ۾ زال جو مستحق مڙس کي ڏيڻ به شامل آهي، بابت سني مذهبن ۾ فرق آهن. حضرت زينب پنهنجي مڙس ۽ يتيمن کي ڏيڻ بابت پڇيو ته نبي ﷺ صدقي ۽ مائٽيءَ جي ثواب جي تصديق ڪئي. پنهنجي خاص رشتي ۽ ضرورت بابت پڇو. [11]
مٿي واپسٻيون پابنديون ۽ مقامي ضرورتون
زڪوات شرعي مقصدن لاءِ امانت آهي؛ رڳو ڪنهن منصوبي جي وڻڻ ڪري ان تي خرچ نه ڪجي. نبي ﷺ جي خاندان ۽ ٻين حالتن بابت خاص حڪم ۽ معتبر علمي تفصيل آهن. ڀروسي وارو مقامي خيراتي ادارو مستحق سڃاڻڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو؛ لاڳو حڪمن ۽ ضرورتن موجب ٻي علائقي ڏانهن موڪلڻ جائز ٿي سگهي ٿو. پڪ ڪريو ته وٺندڙ يا ادارو مناسب نموني ورهائيندو. [3, 10, 12]
مٿي واپسڪيئن ۽ ڪڏهن ادا ڪجي
زڪوات واجب ٿئي ته بنا جائز سبب دير ڪرڻ کان سواءِ زڪوات جي نيت سان ادا ڪريو. ڪجهه مذهب شرط پورا ٿيڻ تي اڳواٽ ادائيگيءَ جي اجازت ڏين ٿا. رمضان صدقي لاءِ برڪت وارو وقت آهي، پر جنهن جي زڪوات جو سال ٻئي مهيني پورو ٿئي، ان کي پاڻمرادو رمضان تائين دير نه ڪرڻ گهرجي. ڪيترو ادا ڪيو ۽ ڪٿي ڏنو، ان جو حساب رکو.
مٿي واپسنيت ۽ ذميواريءَ سان ورهاست
نيت دل ۾ آهي: مقرر ڪريو ته هي ادائيگي فرض زڪوات آهي؛ زبان سان مقرر لفظ چوڻ ضروري ناهي. عزت سان ڏيو، وٺندڙ کي ذليل نه ڪريو ۽ بنا ضرورت ذاتي ڄاڻ ظاهر نه ڪريو. ڀروسي وارو مقرر نمائندو رقم ورهائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو. ٽيڪس ۽ چندا پاڻمرادو زڪوات ناهن؛ انهن جو حڪم نيت، مستحقن ۽ لاڳو ضابطن تي دارومدار رکي ٿو.
مٿي واپسرهجي ويل زڪوات ۽ غلطيون
اڳين زڪوات رهجي وئي يا غلط ڳڻپ ٿي هجي ته احتياط سان حساب ۽ معقول اندازو تيار ڪريو، معافي گهرو ۽ جيترو جلدي ممڪن هجي واجب رقم ادا ڪريو. پيچيده قرض، گم ٿيل حساب يا اختلافي ڳڻپ لاءِ ذاتي رهنمائي گهربل ٿي سگهي ٿي. اڳ ڏنل نفلي چندو ضروري نيت کان سواءِ پاڻمرادو زڪوات جو بدل ناهي.
مٿي واپسفطرو: ڪنهن تي ۽ ڇا ڏيڻ؟
فطرو سالياني مالي زڪوات کان الڳ آهي. نبي ﷺ ننڍن ۽ وڏن سميت مسلمانن تي کجور يا جَوَ جهڙي کاڌي جو هڪ صاع مقرر فرمايو. صاع مقدار جي ماپ آهي؛ ان جو وزن کاڌي موجب مختلف آهي. زير ڪفالت ماڻهن جي ذميواري، سگهه ۽ ادائيگيءَ جي جائز صورتن جا تفصيل آهن، ۽ رقم ۾ ڏيڻ بابت سني مذهبن ۾ اختلاف آهي. معتبر مقامي رهنمائيءَ تي عمل ڪريو. [4, 13]
مٿي واپسفطرو: وقت ۽ مستحق
فطرو عيد جي نماز کان اڳ مستحقن کي ڏيو، سڌو يا اهڙي ڀروسي واري بااختيار نمائندي وسيلي جيڪو وقت تي ورهائي سگهي. عالمن جي بيان ڪيل حدن اندر اڳواٽ ادائيگي جائز آهي؛ هڪ روايت ۾ عيد کان هڪ يا ٻه ڏينهن اڳ ڏيڻ آيو آهي. ان سان خاص طور ضرورتمندن جي مدد ٿئي ٿي. افضل وقت رهجي وڃڻ فرض نظرانداز ڪرڻ جو جواز ناهي: رهنمائي وٺو ۽ باقي واجب ادا ڪريو. [13, 14]
مٿي واپسعملي جاچ فهرست
1. اثاثن ۽ انهن جي ملڪيت جي فهرست ٺاهيو. 2. زڪواتي قسمن ۽ انهن جي واجب ٿيڻ جي تاريخن کي سڃاڻو. 3. موجوده نصاب جون قيمتون ۽ جتي لازم هجي قمري سال ڏسو. 4. صحيح شرح ۽ جائز ڪٽوتيون لاڳو ڪريو. 5. زڪوات جي نيت ڪريو، مستحق چونڊيو ۽ ادائيگي لکو. 6. رمضان جي پڄاڻيءَ تي فطري جو الڳ جائزو وٺو. اڻچٽين حالتن لاءِ ڄاڻو سني رهنمائي وٺو.
مٿي واپسحوالا
[1] قرآن: البقره 2:43 ۽ التوبه 9:103. [2] صحيح بخاري 8؛ صحيح مسلم 16. [3] صحيح بخاري 1496. [4] صحيح بخاري 1503. [5] سنن ابي دائود 1573. [6] صحيح بخاري 1405؛ قرآن، الانعام 6:141. [7] صحيح بخاري 1483؛ صحيح مسلم 981. [8] صحيح بخاري 1484. [9] صحيح بخاري 1454. [10] قرآن: التوبه 9:60. [11] صحيح بخاري 1466. [12] صحيح مسلم 1072. [13] صحيح بخاري 1503 ۽ 1509. [14] صحيح بخاري 1511. حديثن جا نمبر ڇاپن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.
مٿي واپس
