اسلام ۾ روزن جي رهنمائي
رمضان، نفلي روزن، رعايتن ۽ رهجي ويل روزن جي قضا بابت سکو. هيءَ رهنمائي قرآن ۽ اهل سنت جي حديثن جي ڪتابن تي ٻڌل آهي. معتبر سني مذهبن ۾ ڪجهه تفصيلن بابت فرق آهن ۽ خاص حالتن ۾ ڄاڻو استاد جي رهنمائي گهربل ٿي سگهي ٿي. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ اي ايمان وارؤ، توهان تي روزا فرض ڪيا ويا آهن، جيئن توهان کان اڳ وارن تي فرض ڪيا ويا هئا، ته جيئن توهان تقويٰ حاصل ڪريو. — قرآن 2:183
روزو ڇا آهي ۽ مسلمان ڇو رکن ٿا؟
روزو الله جي عبادت آهي: مسلمان نيت سان صبح صادق کان سج لهڻ تائين روزو ڀڃندڙ شين کان پاسو ڪري ٿو. ان سان تقويٰ، صبر، شڪر ۽ همدردي وڌن ٿا. روزو سچائي، ڀلائي ۽ ٻين جي حقن جو خيال رکڻ به گهري ٿو. رمضان جا روزا اسلام جي پنجن رڪنن مان هڪ آهن. [1, 2, 3]
مٿي واپسرمضان جا روزا ڪڏهن فرض ٿيا؟
تاريخي بيانن موجب رمضان جا روزا عام طور هجرت جي ٻئي سال، لڳ ڀڳ 624ع ۾ فرض ٿيا؛ هتي ڏنل حديث ۾ اها تاريخ مقرر ٿيل ناهي. قرآن ان مهيني، رمضان ۾ روزا فرض ڪري ٿو جنهن ۾ قرآن نازل ٿيو. [1] هڪ صحيح روايت عاشورا جي اڳوڻي فرض کان پوءِ رمضان جي فرض ٿيڻ کي بيان ڪري ٿي. [29] قمري مهينو پنهنجي معتبر شروعات ۽ پڄاڻي موجب 29 يا 30 ڏينهن جو ٿيندو آهي؛ رڳو احتياط خاطر بنا صحيح سبب هڪ ڏينهن نه وڌايو. [4]
مٿي واپسڪنهن تي روزو فرض آهي؟
رمضان جو روزو ان مسلمان تي فرض آهي جيڪو بالغ، عقل وارو، روزو رکڻ جي سگهه رکندڙ ۽ مقيم هجي، ۽ اهڙي حالت ۾ نه هجي جيڪا روزي جي صحت کي روڪي. بلوغت کان اڳ ٻار تي روزو فرض ناهي؛ جيڪڏهن بنا نقصان رکي سگهي ته نرميءَ سان عادت وجهو. ذهني صلاحيت کان محروم ماڻهو ان حالت ۾ شرعي ذميوار ناهي؛ حالتون مختلف ٿين ٿيون. بيماري، سفر ۽ ٻين حالتن لاءِ هيٺ بيان ڪيل رعايتون آهن. [1, 5]
مٿي واپسنيت ۽ روزاني روزو
دل ۾ الله لاءِ روزو رکڻ جي نيت ڪريو ۽ رمضان يا قضا جو روزو متعين ڪريو؛ زبان سان مقرر لفظ چوڻ ضروري ناهي. فرض روزي لاءِ احتياط وارو طريقو اهو آهي ته هر ڏينهن جي نيت رات جو فجر کان اڳ ڪريو؛ نيت بابت سني مذهبن ۾ معتبر تفصيل آهن. صبح صادق کان سج لهڻ تائين روزو ڀڃندڙ شين کان پاسو ڪريو ۽ روزاني نمازون وقت تي پڙهو. [6]
مٿي واپسرمضان جي شروعات ۽ پڄاڻي
رمضان جو چنڊ ثابت ٿيڻ يا شعبان جا 30 ڏينهن پورا ٿيڻ سان رمضان شروع ٿئي ٿو. شوال جو چنڊ ثابت ٿيڻ يا رمضان جا 30 ڏينهن پورا ٿيڻ سان ختم ٿئي ٿو. مهينو ثابت ڪرڻ ۽ مختلف علائقن جي مطلع بابت سني عالمن ۾ تفصيلي فرق آهن. معتبر علمي اختلافن تي ملامت ڪرڻ کان سواءِ، جماعت جي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيندڙ نموني ڀروسي واري مقامي مسلم اداري جي پيروي ڪريو. [4]
مٿي واپسسحري ۽ روزي جي شروعات
صبح صادق کان اڳ سحري کائڻ مستحب ۽ برڪت وارو آهي. صبح صادق اچڻ جو خطرو نه ڪندي ان کي دير سان کائو. کائڻ ۽ پيئڻ صبح صادق تي بند ڪريو، سج اڀرڻ تي نه. فجر کان اڳ واري احتياطي وقت کي شريعت جي الڳ مقرر حد نه سمجهو. اهڙو معتبر مقامي وقتنامو استعمال ڪريو جيڪو فجر واضح ڏيکاري. [1, 7]
مٿي واپسسج لهڻ تي افطار
توهان جي هنڌ تي سج لهڻ سان روزو ختم ٿئي ٿو؛ سج لهڻ جي پڪ ٿيڻ کان پوءِ جلد افطار ڪريو. نبي ﷺ تازين کجورن سان افطار ڪندا هئا؛ اهي نه هجن ته سڪل کجورن سان، ۽ کجور نه هجي ته پاڻيءَ سان. دعا ڪريو ۽ حد کان وڌيڪ کائڻ کان بچو. [8, 9]
مٿي واپسروزي دوران اخلاق
نماز، سچائي ۽ امانتداري سڄو سال فرض آهن. رمضان ۾ ڪوڙ، غيبت، گارگند ۽ ظلم کان بچڻ جو خاص خيال رکو؛ قرآن پڙهو، الله جو ذڪر ڪريو ۽ صدقو ڏيو. گناهه روزي جو ثواب گهٽائي سگهي ٿو ۽ وڏو به ٿي سگهي ٿو، پر هر گناهه پاڻمرادو روزو نٿو ڀڃي: ثواب گهٽجڻ ۽ روزو باطل ٿيڻ ٻه الڳ ڳالهيون آهن. [3]
مٿي واپسڪهڙين شين سان روزو ڀڄي ٿو؟
چٽين مثالن ۾ ڄاڻي واڻي کائڻ يا پيئڻ، روزي ۾ ڄاڻي واڻي جماع ڪرڻ ۽ حيض يا نفاس شروع ٿيڻ شامل آهن. اڪثر عالمن موجب ڄاڻي واڻي الٽي ڪرڻ سان قضا لازم ٿئي ٿي، بي اختيار الٽيءَ سان نه. اڪثر عالمن موجب هٿ سان ڄاڻي واڻي مني ڪڍڻ سان روزو ڀڄي ٿو؛ ٻين جسماني لاڳاپن جا تفصيل مختلف آهن. هر حالت کي هڪ جهڙو نه سمجهو. [1, 10, 11]
مٿي واپسوسرڻ، الٽي ۽ جائز عمل
جيڪڏهن وسري کائي يا پي وٺو ته ياد اچڻ تي فوراً بند ڪريو ۽ روزو پورو ڪريو؛ روزو صحيح رهي ٿو. بي اختيار الٽي عام طور روزو نٿي ڀڃي. بي اختيار احتلام سان روزو نٿو ڀڄي؛ مني نڪرڻ کان پوءِ نماز لاءِ غسل لازم آهي. وهنجڻ، مسواڪ ڪرڻ ۽ نرميءَ سان وات ۽ نڪ ڌوئڻ جائز آهن، پر ڄاڻي واڻي پاڻي ڳڙڪائڻ کان بچو. رڳو بک يا اڃ سان روزو نٿو ڀڄي. [10, 12, 13]
مٿي واپسدوائون ۽ طبي علاج
ضروري علاج بند نه ڪريو ۽ پاڻ کي نقصان ۾ نه وجهو. روزي جي وقت وات مان ڳڙڪائي ورتل دوا روزو ڀڃي ٿي؛ ڀروسي وارو طبيب محفوظ متبادل وقت تجويز ڪري سگهي ٿو. ساهه جي دوائن، انجيڪشنن، ڦڙن ۽ طبي عملن بابت تفصيل ۽ علمي رايا مختلف آهن. پنهنجي خاص علاج بابت طبيب ۽ ڄاڻو سني استاد کان پڇو ۽ هنگامي علاج ۾ ڪڏهن به دير نه ڪريو. صحيح عذر سان روزو ڀڃڻ تي قضا يا فديو توهان جي حالت تي دارومدار رکي ٿو. [1]
مٿي واپسحيض ۽ نفاس
ڏينهن دوران حيض يا نفاس شروع ٿيڻ سان روزو ختم ٿي وڃي ٿو؛ ٻنهي حالتن ۾ روزو صحيح ناهي. عورت رمضان کان پوءِ رهجي ويل روزن جي قضا ڪندي، پر حيض دوران رهجي ويل نمازن جي قضا ناهي. جيڪڏهن رت صبح صادق کان اڳ بند ٿي ويو هجي ۽ روزي جي نيت ڪري ته غسل صبح صادق کان پوءِ ڪرڻ باوجود روزو صحيح آهي؛ نماز لاءِ وقت سر غسل ڪرڻ گهرجي. پاڪائي صبح صادق کان پوءِ شروع ٿئي ته فقهي تفصيل مختلف آهن ۽ ان ڏينهن جي قضا ڪبي. هن رعايت تي عمل اطاعت آهي، گناهه نه. [13]
مٿي واپسحمل ۽ ٻار کي کير پيارڻ
حامله يا ٻار کي کير پياريندڙ عورت کي پاڻ يا ٻار لاءِ نقصان جو معقول انديشو هجي ته روزو ڇڏڻ جي رعايت وٺي سگهي ٿي. ڀروسي واري طبيب ۽ ڄاڻو سني استاد سان صلاح ڪريو. سگهه ٿيڻ تي قضا ڪرڻ اهم آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ مسڪين کي کاڌو کارائڻ به لازم آهي يا نه، ان بابت سني مذهبن ۾ فرق آهن. هر حالت لاءِ هڪ ئي حڪم ناهي. [14]
مٿي واپسعارضي ۽ دائمي بيماري
عارضي بيمار کي روزي سبب بيماري وڌڻ، صحتيابيءَ ۾ دير يا نقصان جو معقول انديشو هجي، يا اهڙو علاج گهرجي جيڪو دير نٿو ڪري سگهجي، ته روزو ڇڏي صحتياب ٿيڻ کان پوءِ قضا ڪري سگهي ٿو. سخت نقصان کان بچڻ ضروري آهي. اهڙي دائمي حالت جنهن جي بهتر ٿيڻ جي اميد نه هجي، ان ۾ عالم هر ڏينهن جي بدلي مسڪين کي کاڌو کارائڻ جو حڪم بيان ڪن ٿا؛ خاص حالتن ۽ پوءِ صحتياب ٿيڻ لاءِ مخصوص رهنمائي وٺو. [1]
مٿي واپسپوڙهائپ ۽ مستقل لاچاري
پوڙهو ماڻهو جيڪو روزو نٿو رکي سگهي ۽ سگهه موٽڻ جي اميد به نه هجيس، مستقل لاچاريءَ واري فقهي حڪم موجب روزو ڇڏي هر ڏينهن جي بدلي هڪ مسڪين کي کاڌو کارائي سگهي ٿو. کاڌي جي صورت ۽ مقدار بابت معتبر اختلاف آهن؛ ڀروسي واري مقامي رهنمائي وٺو. پاڻ کي نقصان ۾ نه وجهو. [1, 15]
مٿي واپسسفر
شرعي سفر تي نڪتل ماڻهو روزو ڇڏي قضا ڪري سگهي ٿو يا نقصان نه هجي ته روزو رکي سگهي ٿو. روزي سان سخت تڪليف يا نقصان ٿئي ته رعايت وٺڻ افضل آهي، ۽ سخت نقصان کان بچڻ لاءِ روزو ڀڃڻ ضروري به ٿي سگهي ٿو. هن حڪم لاءِ سفر ڪڏهن شروع ۽ ختم سمجهبو، ان بابت سني فقه ۾ تفصيل آهن؛ مقيم رهندي رڳو سفر جي رٿا ٺاهڻ، سفر تي هجڻ جهڙو ناهي. [1, 16]
مٿي واپسسخت پورهيو ۽ گرمي
سخت جسماني پورهيو ڪندڙ کي روزي جي نيت ڪرڻ گهرجي ۽ مناسب تدبيرون، جهڙوڪ وقت بدلائڻ، آرام ۽ گرمي گهٽائڻ، اختيار ڪرڻ گهرجن. رڳو نوڪريءَ جو قسم پاڻمرادو ڏينهن بنا روزي شروع ڪرڻ جي اجازت ناهي. ڏينهن دوران اڻٽر، ناقابل برداشت تڪليف يا نقصان جو حقيقي خطرو پيدا ٿئي ته نقصان کان بچڻ لاءِ ضرورت آهر روزو ڀڃي، ان ڏينهن جي قضا ڪري سگهي ٿو. پنهنجي حالت مطابق صلاح وٺو. [1]
مٿي واپسرهجي ويل ڏينهن جي قضا
عارضي جائز عذر سبب رهجي ويل روزا عذر ختم ٿيڻ کان پوءِ جائز ڏينهن ۾ قضا ڪريو. اهي لڳاتار يا جدا جدا رکي سگهجن ٿا. سگهه هجي ته ايندڙ رمضان کان اڳ پورا ڪرڻ جي ڪوشش ڪريو. لاچاري جاري رهڻ عذر آهي؛ بنا عذر دير جي نتيجن بابت مذهبن ۾ فرق آهن. ڏينهن جو انگ معلوم نه هجي ته احتياط سان بهترين اندازو لڳايو. ٻنهي عيدن تي روزو نه رکو ۽ ايام تشريق جا حڪم به مڃو. [1, 13]
مٿي واپسقضا، فديو ۽ ڪفارو
قضا معنيٰ رهجي ويل ڏينهن جي بدلي روزو رکڻ. فديو شرعي طور مڃيل حالتن، جهڙوڪ مستقل لاچاريءَ جي ڪجهه صورتن، ۾ مسڪين کي کاڌو کارائڻ آهي؛ قضا ڪرڻ جي سگهه هجي ته اهو قضا جو سادو بدل ناهي. رمضان جي ڏينهن ڄاڻي واڻي جماع ڪرڻ تي پنهنجي شرطن سان الڳ وڏو ڪفارو آهي: غلام آزاد ڪرڻ، سگهه نه هجي ته لڳاتار ٻه مهينا روزا رکڻ، ۽ اها به سگهه نه هجي ته سٺ مسڪينن کي کاڌو کارائڻ. حڪم لاڳو ٿيڻ ۽ ٻيون ذميواريون حالت ۽ مذهب تي دارومدار رکن ٿيون؛ اهل استاد کان پڇو. [1, 17]
مٿي واپسنفلي روزا
نفلي روزو فرض کان وڌيڪ مستحب عبادت آهي. پاڻ کي نقصان ڏيڻ يا فرض ۽ ٻين جي حقن ۾ ڪوتاهي ڪرڻ کان سواءِ، ممڪن هجي ته ان کي پورو ڪريو. نذر، ڪفاري يا قضا جو روزو عام نفلي روزي کان الڳ آهي. نفلي روزي جي نيت ۽ وچ ۾ ڀڃڻ بابت سني مذهبن ۾ تفصيلي فرق آهن. [18]
مٿي واپسشوال جا ڇهه روزا ۽ ايام بيض
شوال جا ڇهه روزا عيدالفطر کان پوءِ شوال ۾ رکيل ڇهه روزا آهن؛ اهي لڳاتار يا جدا جدا ٿي سگهن ٿا. عالمن انهن ۽ رمضان جي قضا جي ترتيب، ۽ ثواب جي لفظن بابت بحث ڪيو آهي. ايام بيض هر قمري مهيني جا ٽي ڏينهن، عام طور 13، 14 ۽ 15 تاريخون آهن. هي شوال جي ڇهن روزن کان الڳ عمل آهي. ذوالحج جي 13 تاريخ ايام تشريق مان آهي ۽ عام طور ان تي روزو نه رکبو، سواءِ هيٺ بيان ڪيل حاجيءَ جي خاص رعايت جي. [19, 20]
مٿي واپسسومر، خميس ۽ هر مهيني ٽي ڏينهن
سومر ۽ خميس تي روزو مستحب آهي، اهڙيءَ طرح هر قمري مهيني ۾ ٽي ڏينهن روزو رکڻ به. مهيني جي ٽن روزن لاءِ ايام بيض چونڊي سگهجن ٿا، پر ٻيا ٽي ڏينهن رکڻ سان به عام سنت حاصل ٿئي ٿي. ڪنهن منع ڏينهن، جهڙوڪ عيد، تي رڳو ان ڪري روزو نه رکو جو اهو توهان جي عام روزي واري ڏينهن اچي ٿو. [20, 21]
مٿي واپسعرفه جو ڏينهن
عرفه ذوالحج جي نائين تاريخ آهي. حج نه ڪندڙ لاءِ ان ڏينهن روزو مستحب آهي؛ هڪ حديث ۾ ٻن سالن جي گناهن جي ڪفاري جو ذڪر آهي. عالم وضاحت ڪن ٿا ته ان سان وڏن گناهن تي ڄمي رهڻ يا ٻين جا حق ادا نه ڪرڻ جي اجازت نٿي ملي. عرفات ۾ وقوف ڪندڙ حاجيءَ لاءِ نبي ﷺ جي عمل موجب روزو نه رکڻ عبادت ۽ دعا ۾ مدد ڪري ٿو. تاريخ ثابت ٿيڻ بابت ڀروسي واري مقامي اداري جي پيروي ڪريو. [22, 23]
مٿي واپستاسوعا، عاشورا ۽ محرم
عاشورا محرم جي ڏهين تاريخ آهي؛ ان سان گڏ نائين تاريخ جو روزو به مستحب آهي. نبي ﷺ عاشورا تي گذريل سال جي گناهن جي ڪفاري جو ذڪر فرمايو ۽ ايندڙ سال ان سان نائين تاريخ جو روزو رکڻ جو ارادو ڪيو. ڪيترن عالمن موجب رڳو ڏهين جو روزو صحيح آهي، پر ان کي اڪيلو خاص ڪرڻ بابت اختلاف آهي. رمضان کان پوءِ نفلي روزن لاءِ محرم بهترين مهينن مان آهي. [22, 24]
مٿي واپسشعبان، حضرت دائود جا روزا ۽ ٻيا ڏينهن
نبي ﷺ شعبان ۾ گهڻا روزا رکندا هئا ۽ رمضان کان سواءِ ڪو سڄو مهينو روزو نه رکندا هئا. حضرت دائود جو روزو هڪ ڏينهن روزو، ٻيو ڏينهن نه رکڻ آهي، جڏهن فرضن ۾ ڪوتاهي نه ٿئي. پنهنجي حالت آهر ذوالحج جي پهرين نون ڏينهن ۾ نيڪ عمل ۽ روزا مستحب آهن؛ عرفه تي حاجيءَ جو حڪم الڳ آهي، ۽ ڏهين تاريخ عيدالاضحيٰ آهي جنهن تي روزو حرام آهي. اهڙو نفلي روزو نه رکو جنهن سان نقصان يا فرض ۾ ڪوتاهي ٿئي. [23, 28]
مٿي واپسروزي لاءِ منع يا ناپسند ڏينهن
عيدالفطر ۽ عيدالاضحيٰ تي روزو حرام آهي. ايام تشريق ذوالحج جون 11، 12 ۽ 13 تاريخون آهن ۽ عام طور انهن تي روزو نه رکبو. خاص رعايت تمتع يا قران ڪندڙ ان حاجيءَ لاءِ روايت ٿيل آهي جيڪو قرباني حاصل نٿو ڪري سگهي ۽ عيد کان اڳ لازم روزا پورا نه ڪيا هجن. جمعي کي اڪيلو نفلي روزي لاءِ خاص ڪرڻ ناپسند آهي، سواءِ ان جي جو عام روزي يا ثابت سبب سان ملي، يا ان سان اڳيون يا پويون ڏينهن به روزو رکجي؛ هي فرض قضا روزي تي پابندي ناهي. [25, 26]
مٿي واپسغير مسلم ملڪن ۾ روزو
رڳو غير مسلم ملڪ ۾ رهڻ سان فرض نٿو بدلجي. پنهنجي هنڌ جي صبح صادق ۽ سج لهڻ جي پيروي ڪريو، اهڙي معتبر مقامي مسجد يا وقتنامي موجب جيڪو هنڌ، تاريخ ۽ فجر جي حساب کي نظر ۾ رکي. چنڊ جي اعلانن يا وقتنامن ۾ فرق هجي ته پاڻمرادو پري ملڪ جو وقت وٺڻ بدران ڀروسي واري مقامي مسلم اداري کان پڇو. [1]
مٿي واپستمام ڊگهن ڏينهن وارا هنڌ
جتي هر ڏينهن معمول موجب صبح صادق ۽ سج لهڻ ٿين ٿا، اتي عام حڪم انهن مقامي وقتن جي وچ ۾ روزو رکڻ آهي، ڀلي ڏينهن ڊگهو هجي، بشرطيڪ معتبر نقصان کان سواءِ سگهه هجي. رڳو ڊگهو ڏينهن پاڻمرادو مڪي يا ٻي شهر جا وقت اختيار ڪرڻ جو جواز ناهي. بيماري يا نقصان جو حقيقي خطرو ٿئي ته لاڳاپيل رعايت لاڳو ٿئي ٿي ۽ سگهه ٿيڻ تي قضا ڪبي. [1]
مٿي واپسمعمولي شمسي نشانين کان سواءِ هنڌ
قطبي حالتون مختلف آهن: سج نه لهي، نه اڀري يا ڪنهن موسم ۾ صبح صادق جي معتبر نشاني چٽي نه هجي. انهن سڀني حالتن تي هڪ ئي اندازي وارو وقتنامو لاڳو نٿو ڪري سگهجي. عام نشانيون نه هجن ته سني عالم مناسب وقتن جا اندازا اختيار ڪن ٿا ۽ انهن جي لاڳو ڪرڻ ۾ اختلاف آهي. پنهنجي هنڌ کي سمجهندڙ ڄاڻو سني مجلس يا مقامي اداري جي پيروي ڪريو ۽ جڏهن اصل نشانيون موجود هجن ته اهي استعمال ڪريو. غير معمولي ڏينهن ۾ نماز جا وقت اندازي سان مقرر ڪرڻ واري حديث کي قياس طور ورتو وڃي ٿو؛ اها قطبي روزن جو سڌو وقتنامو مقرر ڪندڙ حديث ناهي. [27]
مٿي واپسروزاني عملي رٿا
مقامي فجر ۽ سج لهڻ جو وقت ڏسو، رات جو فرض روزي جي نيت ڪريو، سحري کائو، روزو ڀڃندڙ شين کان پاسو ڪريو ۽ نماز پڙهو. سج لهڻ جي پڪ کان پوءِ افطار ڪريو، قضا وارن ڏينهن جو حساب رکو ۽ سج لهڻ کان فجر تائين مناسب کاڌو ۽ پاڻي وٺو. ڳڻتي جهڙيون علامتون پيدا ٿين يا هنگامي علاج کپي ته ترت طبي مدد وٺو ۽ پنهنجي حالت جي رعايت بابت پڇو.
مٿي واپسحوالا
[1] قرآن: البقره 2:183–187 ۽ 2:185. [2] صحيح بخاري 8؛ صحيح مسلم 16. [3] صحيح بخاري 1901، 1903 ۽ 1896. [4] صحيح بخاري 1900؛ صحيح مسلم 1081. [5] سنن ابي دائود 4403. [6] سنن ابي دائود 2454. [7] صحيح بخاري 1923. [8] صحيح بخاري 1954. [9] سنن ابي دائود 2356. [10] صحيح بخاري 1933. [11] سنن ابي دائود 2380. [12] سنن ابي دائود 2365–2366؛ صحيح بخاري، روزن جو ڪتاب، روزي ۾ آلي يا سڪي مسواڪ استعمال ڪرڻ جو باب. [13] صحيح مسلم 335؛ صحيح بخاري 1925–1926. [14] سنن ابن ماجه 1667. [15] صحيح بخاري 4505. [16] صحيح مسلم 1121؛ صحيح بخاري 1946. [17] صحيح بخاري 1936؛ صحيح مسلم 1111. [18] صحيح مسلم 1154. [19] صحيح مسلم 1164. [20] جامع ترمذي 761. [21] جامع ترمذي 747. [22] صحيح مسلم 1162. [23] صحيح بخاري 1988. [24] صحيح مسلم 1134 ۽ 1163. [25] صحيح بخاري 1990 ۽ 1997–1998. [26] صحيح مسلم 1144. [27] صحيح مسلم 2937. [28] صحيح بخاري 1969 ۽ 1976؛ سنن نسائي 2372. [29] صحيح بخاري 2002. حديثن جا نمبر ڇاپن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.
مٿي واپس
