Laab ci lislaam
Téereb njàng bu sukkandiku ci cosaanu sunna te wone wuute yu ñu nangu. Nekkin ak yoon yu woyof yu nit soxla ndigalu xamkat bu wóor.
Lan mooy laab?
Laab am na sellug xol, set ak waaj ngir jaamu. Téere bii ci yaram, yére, bérab ak laabu jaamu la. Janaaba, deretu jigéen ak deretu gannaaw jur nekkin yu àtte yi xam lañu, yu cosaan; duñu def nit ki tilim ci boppam walla génne ko lislaam. [1, 13]
Dellu ci kawÑàkk laab ak tilim ci yaram
Hadath nekkin la buy laal ay jaamu: gu ndaw jàpp dafay ko dindi, gu mag sangu set; tayammum mën na wuutu bu seeni sart mattee. Najaasa mooy tilim ni saww ci yaram, yére walla bérab. Nit mën na am benn walla ñaar yépp. [1, 2]
Dellu ci kawNdox ak dindi tilim
Jëfandikool ndox mu laabal. Soo wóor ne tilim am na, raxasal fu mu dal ci yaram, yére walla bérabu julli ba mbir mi dindiku ni nga ko mëne. Soxlawul raxas yére bi yépp su benn xaaj rekk laalee. Xamkat yi dañuy wax ci bàyyi aw màndarga wu jafe dindi. Sikki-sàkka rekk du dëggal tilim. [2, 3]
Dellu ci kawSetal gannaaw wanag
Dindil màndargay saww walla duus ak ndox. Mbir mu set te méngoo mën na dox ci seeni sàrti istijmaar; ndox moo gën a setal. Setalal bi ci biti te bul lor walla ëppal, ba noppi raxas sa loxo. Loolu dafay dindi tilim, du wuutu jàppu julli boppam. [3]
Dellu ci kawÑàkk laab gu ndaw ak jàpp
Saww, duus walla ngelaw, nelaw gu xóot gu dindi xam ak ñàkk xel bokk nañu ci sababuy hadath gu ndaw. Mazhab yi dañuy wuute ci ay detay, ni laal awra ak laal diggante jëkkër ak jabar. Mbir mu wóor du benn ak yëg-yëg bu am sikki-sàkka. [1, 2]
Dellu ci kawNaka ngay jàpp
Yéeneel jaamu ci xol te wax turu Yàlla. Raxasal loxo, gémmiñ ak bakkan; raxas kanam ba noppi loxo ak coŋ; màsa bopp ak nopp; raxas tànk ak xalaŋ, dale ndijoor. Raxas ñetti yoon fu ñu digal sunna la, du sart bu raxas bu nekk. Mazhab yi dañuy wuute ci ay farata ak jëf yu ñu sàkku; xoolal téereb jàpp bu am nataal. [1, 4]
Dellu ci kawÑàkk laab gu mag ak sangu set
Sangu set soxla na gannaaw sëy gu am dugg doonte mani génnul, ak bu mani génnee ak bànneex walla ñu gis ko gannaaw gént gu tooy. Gént rekk te amul firndey ndox du laaj sangu set. Bu deretu jigéen walla gannaaw jur jeexee te laab wóor, sangul set. Ndox mu wuute te amul bànneex ak màndarga yu wóorul am nañu yeneen àtte; laajal xamkatu sunna bu xam. [1, 5, 6]
Dellu ci kawSangu set bu gën a néew ak bu mat
Ngir miis bu néew te wóor, yéeneel laab ngir jaamu, dindi li tere ndox, te raxas yaram bi yépp, kawar ak reen yi, ak wurusey der yi nga mën jot. Raxasal gémmiñ ak bakkan it ngir topp ñi ko laaj. Li ëpp dañuy laaj yéene; mazhabu Hanafi du def yéene ni sart ngir sangu janaaba. Bul jàppe sangu bu jàlloon ni bu jubul ndax wuute gii. Dus ngir set rekk du faral di dindi hadath gu mag; benn dus bi mën na doy bu sàrti mazhab bi nga topp mattee. Saabu ak sampoŋ soxlawuñu. Gannaaw sangu set bu baax, jàppaat faralul di soxla bu amul lu koy tas; detay yi dañuy wuute. [1, 7]
Dellu ci kawSangu set bu mat benn jéego gannaaw benn
Raxasal sa loxo ak awra fu tilim dal, jàppal ni ngir julli, tooyal reenuk kawar te tuur ndox ci bopp ñetti yoon, ba noppi raxas yaram bi yépp te bàyyi xel ci wurusey der ak tànk yi. Tànk yi mën nañu raxasu ci mujj. Lii yoon wu mat wu ñu sàkku la; soxlawul raxas xaaju yaram bu nekk ñetti yoon ngir mu baax. Suturaal te bul yàq ndox. [7]
Dellu ci kawKawar, ràbb ak li tere ndox
Ci sangu set ndox war na jot reenuk kawar ak der gi nga mën jot. Ràbb yi soxlawuñu firi ci sangu janaaba su ndox jot ci reen yi; xamkat yi dañuy wax detay yu yokku gannaaw deretu jigéen, te war nga firi ràbb su tere ndox jot reen yi. Dindil wernis, kola walla li tere ndox; màndargay melo te amul aw toftal buy tere ndox wuute na. [7, 8]
Dellu ci kawMani: ndoxu sëy
Mani mën na génn ci góor walla jigéen bu bànneexu sëy agsee, te dal faral na topp; melowam mën na wuute. Genn ak bànneex walla gis ko gannaaw gént gu tooy soxla na sangu set. Bu genn gu wóor amee ci yeewu te amul bànneex ndax feebar walla lu ni mel, li ëpp ci xamkati fiqh dañuy laaj jàpp, du sangu set, waaye Shaafii dañuy laaj sangu set; laajal ngir sa nekkin. Ci ndox mi boppam, Shaafii ak Hanbali faral nañu ko jàppe set, Hanafi ak Maliki tilim. Raxas fu mu dal ci yére dafay ànd ak ñaari xalaat yi. Melo rekk du wér gu wóor. [5]
Dellu ci kawMazi: ndox bala génnug mani
Mazi ndox mu woyof te taq la faral di am bu yaram yëngu, te amul dooley mani walla dal gu ko topp. Dafay tas jàpp waaye du laaj sangu set boppam. Raxasal fu mu dal ci yaram ak yére, ba noppi jàpp ngir julli. Hadiis yi dañuy wax raxas awra góor te am na yu tudde testikil yi it; toppal ndigal bu xam ci sa mazhab. [6]
Dellu ci kawWadi ak yeneen ndox
Wadi faral na di ndox mu diis te weex gu mën ñëw gannaaw saww. Jàppe ko ni saww: raxasal fu mu dal ak yére, te jàpp; moom rekk du laaj sangu set. Ndoxu jigéen bu daan am du deretu weer walla mani ndax mu am rekk. Xamkat yi dañuy wuute ndax tilim la; am na ñu koy jàppe set waaye génnam tas jàpp. Ndox mu sax mën na bokk ci sàrti ngànt gu sax. Seet saa yu nekk soxlawul; laajal fajkat su amee soppeeku gu tiital.
Dellu ci kawDeretu jigéen ak jeexam
Deretu jigéen mbir mu cosaan la; du bàkkaar walla wàññi ngor. Ci biiram, sëy dafa haraam te jigéen ji du julli walla woor. Dafay fey besi koor yu farata, du julli yi ñàkk ci weer wi. Bu màndargay laab gu daan am wóoree, ni wow gu mat walla ndox mu weex ngir ki koy xam, sangul set te julli. Diir ak ndox mu soppeeku soxla nañu ndigal bu jagleel. [9, 10]
Dellu ci kawDeretu gannaaw jur ak istihaada
Ci deretu gannaaw jur, jigéen ji du julli walla woor; dafay fey koor yi gannaaw, du julli yi ñàkk. Bu laabee, sangu set te julli, doonte diir bi ñuy faral di wax jotul. Xamkat yi dañuy wuute ci àppu diir ak deret bu dellusi. Istihaada mooy deret gu dul deretu weer walla gannaaw jur; du taxawal julli walla koor boppam. Laajal ndigal bu wóor ak ndimbalu fajkat su waree. [9, 10]
Dellu ci kawÑàkk téye, gaañu ak feebar
Ki am saww, ngelaw walla deret bu sax te gisul diggante bu doy ngir laab ak julli dafay jël aar gu méngoo te topp sàrti ngànt gu sax. Am na xamkat yu laaj jàpp gannaaw waxtu julli bu nekk dugg; detay yi wuute nañu. Ki am saaku ostomi dafay aar, setal walla neenal ko ni mu mëne te ci ndigalu fajkat; laaj ci ndox mu sax, te li mënul tere am na ngànt. Raxasal bérab yi gaañuwul; màsa bande walla tayammum mën na dox ci gaañu ak àtte yi. Bul bàyyi julli ndax jafe-jafe ju dëgg. [1]
Dellu ci kawTayammum bu ndox doxul
Bu ndox gisul gannaaw seet gu méngoo walla jëfandikoo ko lor walla mënul am, tayammum mën na ko wuutu ak seeni sart. Yéeneel laab, laal suuf su set ak sa loxo, te màsa kanam ak loxo. Mazhab yi dañuy wuute ci yoon wu mat, ba fu loxo yi war jot, suuf si méngoo ak li am bu ndox ñëwee. Toppal ndigal bu xam ngir sa nekkin. [1]
Dellu ci kawLaab ak julli
Julli soxla na laab ak dindi tilim ci yaram, yére ak bérab ni nga ko mëne te ci àtte yi. Bu lu tas jàpp amee ci julli te wóor, génnal, laab te julliwaat. Ñàkk xam, fàtte ak ñàkk kàttanu dindi tilim am nañu àtte yu xóot ak wuute yu ñu nangu; bul foog ne julli yi jàlloon yépp war nañu bamtu. Sikki-sàkka rekk du tas jàpp. [1, 2]
Dellu ci kawÀjj, umra ak tawaaf
Jàpp walla sangu set du sart ngir dugg ihraam, taxaw ci Arafa walla saay, doonte laab lu ñu sàkku la. Jigéen ju am deretu weer walla gannaaw jur mën na dugg ihraam. Jàpp du sart bu boppam ngir saay, waaye saay umra dafay topp tawaaf bu baax; detay toftal wuute nañu ci ay jëfi àjj. Ci tawaaf, li ëpp dañuy laaj ñàkk hadath; Hanafi am na àtte bu wuute te xóot. Bu laab jafe walla tas ci tawaaf, laajal xamkat ngir wéy walla bamtu. Jigéen ju am deretu weer dafay faral di xaar laab ak sangu set bala tawaaf; soxla su jagleel soxla na ndigal bu boppam. [11]
Dellu ci kawKoor, asaka ak shahaada
Hadath gu ndaw ak janaaba duñu tas koor boppam. Ki des ci janaaba ci fajar mën na woor te sangu set ngir julli. Bu deretu weer walla gannaaw jur jeexee bala fajar te ñu yéene woor, koor gi baax na doonte sangu gi topp fajar; jullil ci waxtuam. Bu deret tàmbalee ci bésu koor, tere na matale bés bi te farata bi dañu koy fey. Jàpp ak sangu set duñu sart ngir shahaada walla asaka, te ñàkk laab du tas lislaam. [9, 12]
Dellu ci kawAlxuraan, sikkar ak jàkka
Sikkar ak ñaan nangu nañu leen te jàppul. Li ëpp ci xamkati fiqh dañuy laaj laab ngir laal Mushaf bu yaram ak sa der. Jàng ci xel walla telefon, ak nekkinu janaaba walla deretu jigéen, am nañu detay ak wuute yu ñu nangu; laajal xamkatu sunna bu wóor. Des ci jàkka ci nekkin yii it am na lu ñu bàyyi ak wuute, warul nekk benn sàrt ngir ñépp.
Dellu ci kawWóor, sikki-sàkka ak moytu tiis
Laab dafay des ba mbir mu koy tas wóor. Yëg-yëg bu gaaw, sikki-sàkka ci tooy, walla sikki-sàkka gannaaw raxas du laaj seet saa su nekk walla bamtu jàpp ak sangu. Raxasal ba ndox jot bérab yi war, ba noppi wéy jaamu. Waswaas buy dellusi, toppal yoon yu woyof yu ñu nangu te sàkku ndimbal ci xamkat walla fajkat. [2]
Dellu ci kawCosaan ak jumtukaayu sunna
[1] Alxuraan 5:6, 4:43 ak 2:222. [2] Sahih al-Bukhari 137: wóor ak sikki-sàkka. [3] Sahih al-Bukhari 227: raxas deret ci yére. [4] Sahih al-Bukhari 159: jàpp. [5] Sahih Muslim 349 ak 313a: sangu gannaaw sëy ak gént gu tooy. [6] Sahih Muslim 303a: mazi. [7] Sahih al-Bukhari 248: sangu set. [8] Sahih Muslim 330a: kawar gu ràbb. [9] Sahih Muslim 335c: koor yu ñàkk. [10] Sahih al-Bukhari 331: deretu jigéen ak laab. [11] Sahih al-Bukhari 1650: àjj ak deretu jigéen. [12] Sahih Muslim 1109a: woor ci janaaba. [13] Sahih al-Bukhari 283: gëmkat bi du tilim ci boppam.
Dellu ci kaw
