Téereb koor ci lislaam
Xamle Ramadaan, koor yu ngëneel, yoon yu woyof ak fey bes yu ñàkk. Téere bii ci Alxuraan ak dencukaayi hadiis yu sunna la sukkandiku. Mazhab yu ñu nangu dañuy wuute ci ay detay; sa nekkin mën na soxla ndigalu jàngalekat bu xam. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ Yéen gëmkat ñi, koor dogal nañu ko ci yéen ni ko ñu dogale ci ñi leen jiitu, ngir ngeen am ragal Yàlla. — Alxuraan 2:183
Lan mooy koor te lu tax jullit ñi di woor
Koor jaamu Yàlla la: ak yéene, jullit ji dafay moytu li tas koor dale fajar gu dëgg ba sowu jant. Dafay yokk ragal Yàlla, muñ, sant ak yërmande. Koor soxla na dëgg, baax ak topptoo haqqi ñeneen. Kooru Ramadaan benn la ci juróomi ponk yu lislaam. [1, 2, 3]
Dellu ci kawKañ la Ramadaan nekk farata
Taariix faral na wax ne kooru Ramadaan farata la ci atum Hijra bu ñaareel, ci lu jege 624 ci milaad; hadiis bi ñu tudde fii dogalul taariix bii. Alxuraan dogal na woor ci Ramadaan, weer wi Alxuraan wàcc. [1] Hadiis bu dëgg dafay wax ne faratay Ramadaan topp na faratay Aasuuraa gu jëkkoon. [29] Weer mën na am 29 walla 30 bes ci tàmbali ak jeexam yu ñu nangu; bul yokk benn bés ngir moytu rekk te amul sabab bu baax. [4]
Dellu ci kawKan moo wara woor?
Kooru Ramadaan farata la ci jullit ji màgg ba mat, am xel, am kàttan, dul tukki te amul nekkin guy tere koor gu baax. Xale warul woor bala mat; jàngal ko ndànk su ko mënee te du ko lor. Ki ñàkk kàttanu xel warul ci diir jooju; nekkin yi dañuy wuute. Feebar, tukki ak yeneen am nañu yoon yu woyof yi ci suuf. [1, 5]
Dellu ci kawYéene ak koor bu bés bi
Yéeneel ci sa xol woor ngir Yàlla, xam ne Ramadaan walla fey la; wax kàddu gu ñu dogal soxlawul. Yoon wu wóor ngir farata mooy yéene guddi gi bala fajar ngir bés bu nekk; mazhab yi am nañu detay yu ñu nangu ci yéene. Dale fajar gu dëgg moytu li tas koor ba jant sowu, te julli ci waxtu yi. [6]
Dellu ci kawTàmbali ak jeexal Ramadaan
Ramadaan dafay tàmbali bu weer wu ndaw wóoree walla Shaabaan mat 30 bes. Dafay jeex bu weer wu ndawu Shawwaal wóoree walla Ramadaan mat 30 bes. Njiiti sunna dañuy wuute ci seet weer ak diggante horizon yi. Toppal kurélu jullit bu wóor ci sa gox ni muy dimbali bennug mbooloo te bul tooñ wuute yu xamkat yi nangu. [4]
Dellu ci kawXëdd ak njàlbéenu koor
Xëdd, lekk bala fajar, lu ñu sàkku la te am barke. Yeexal ko te bul risk fajar dugg. Taxawal lekk ak naan ci fajar gu dëgg, du fenkug jant. Arminaat bu jiitu fajar ngir moytu du digal bu boppam ci diine. Jëfandikool waxtu bu wóor ci sa gox buy wone Fajar bu leer. [1, 7]
Dellu ci kawDog ci sowu jant
Koor dafay jeex bu jant sowoo ci sa bérab; dogal ci saa si bu nga wóoree ne sowu na. Yónent bi ﷺ daan na dog ak tàndarma yu bees, bu amul ak yu wow, bu amul it ak ndox. Ñaanal te moytu ëppal. [8, 9]
Dellu ci kawJëf bi ngay woor
Julli, dëgg ak kóllëre farata lañu at mi yépp. Ci koor moytul rawatina fen, wax ci gannaaw nit ngir ko tooñ, xaste ak tooñ; jàngal Alxuraan, sikkaral te saraxe. Bàkkaar mën na wàññi yoolu koor te mën na mag, waaye bàkkaar bu nekk du tas koor boppam: ñàkk yool ak koor gu tas wuute nañu. [3]
Dellu ci kawLan mooy tas koor?
Misaal yu leer mooy lekk walla naan ak yéene, sëy ak yéene bi ngay woor, ak deretu weer walla gannaaw jur tàmbali. Li ëpp ci xamkat yi dañuy wax ne wacc ak sa yéene soxla na fey, wuute ak wacc bu amul yéene. Li ëpp dañuy wax ne génne mani ak sa loxo ci yéene tas na koor; yeneen laal am nañu detay yu wuute. Bul jàppe nekkin yépp ni benn. [1, 10, 11]
Dellu ci kawFàtte, wacc ak jëf yu nangu
Soo lekk walla naan ndax fàtte, taxawal ci sa yaatu bu nga fàttaliku te matale koor gi; baax na. Wacc bu amul sa yéene du faral di tas. Gént gu tooy te amul yéene du tas koor; gannaaw mani, sangu set soxla na ngir julli. Sangu, jëfandikoo miswaak, ak raxas gémmiñ ak bakkan ndànk nangu nañu te moytu naan ndox ak yéene. Xiif walla mar rekk du tas koor. [10, 12, 13]
Dellu ci kawGarab ak faj
Bul bàyyi faj gi war walla lor sa bopp. Garab gu nga wann ci waxtu koor dafay tas; fajkat bu wóor mën na seet waxtu wu wóor wu wuute. Inhaleer, piqûre, tox ak faj am nañu detay ak xalaati xamkat yu wuute. Laajal fajkat ak jàngalekatu sunna bu xam ci sa faj, te bul yeexal faj bu gaaw. Soo dogee ngir sabab bu baax, fey walla fidya dafay aju ci sa nekkin. [1]
Dellu ci kawDeretu weer ak gannaaw jur
Deretu weer walla gannaaw jur bu tàmbalee ci bëccëg dafay taxawal koor; koor du baax ci ñoom. Jigéen ji dafay fey bes yi ñàkk gannaaw Ramadaan, du fey julli yi ñàkk ci deretu weer. Bu deret jeexee bala fajar te mu yéene woor, koor gi baax na doonte sangu gi topp fajar; war na sangu ngir julli ci waxtuam. Bu laab tàmbalee gannaaw fajar, detay yi wuute nañu te bés bi dañu koy fey. Jëfandikoo yoon wii topp ndigal la, du bàkkaar. [13]
Dellu ci kawËmb ak nàmpal
Jigéen ju ëmb walla nàmpal te ragal lor ci boppam walla doomam ci sabab bu baax mën na dog ci yoon wu woyof. Laajal fajkat bu wóor ak jàngalekatu sunna bu xam. Fey bes yi su ko mënee am na solo; mazhab yi dañuy wuute ndax leel néew-doole it soxla na ci ay nekkin. Benn pexe rekk du doy ngir ñépp. [14]
Dellu ci kawFeebar bu gaaw ak bu sax
Ki am feebar bu gaaw te ragal mu yokku, faj yeex walla koor lor ko, walla soxla faj bu mënul xaar, mën na dog te fey bes yi bu wéree. War na moytu lor gu mag. Feebar bu sax bu ñu yaakaarul mu gën a baax, xamkat yi dañuy wax ci leel néew-doole ngir bés bu nekk; sa nekkin ak wér gu topp soxla nañu ndigal bu jagleel. [1]
Dellu ci kawMagget ak ñàkk kàttan gu sax
Magget gu mënul woor te ñu yaakaarul kàttanam dellusi mën na dog te leel néew-doole bés bu nekk ci àtte ñàkk kàttan gu sax. Yoonu leel ak miisam am nañu wuute yu ñu nangu; sàkkul ndigal bu wóor ci sa gox. Bul lor sa bopp. [1, 15]
Dellu ci kawTukki
Ki ci tukki gu yoonu lislaam nangu mën na dog te fey bes yi, walla woor su du ko lor. Bu koor tax jafe-jafe walla lor gu mag, yoon wu woyof moo gën, te moytu lor gu mag mën na laaj dog. Kañ la tukki tàmbali ak jeex ci yoon wii am na detay ci fiqhu sunna; xalaat tukki te nga des kër du benn ak tukki. [1, 16]
Dellu ci kawLiggéey bu diis ak tàngoor
Ki liggéey bu diis ci yaram war na yéene woor te jéem soppi waxtu, dal ak wàññi tàngoor. Turu liggéey rekk du ndigal ngir tàmbali bés bi te woorul. Bu jafe-jafe ju mënul moytu te àttanul walla risku lor gu dëgg amee ci bés bi, mën na aar boppam, dog ni mu soxla te fey bés bi. Laajal ndigal bu méngoo. [1]
Dellu ci kawFey bes yu ñàkk
Feyal bes yi ñàkk ngir sabab bu baax bu gaaw gannaaw sabab bi jeex, ci bes yu nangu. Mën nañu ànd walla wuute. Jéemal matale leen bala Ramadaan bi topp su ko mënee. Ñàkk kàttan gu sax ngànt la; mazhab yi dañuy wuute ci li topp yeexal gu nga mën a moytu. Bu lim bi xamewul, nattal ko ak teey. Bul woor ci Korité ak Tabaski, te toppal sàrti besi Tashriiq. [1, 13]
Dellu ci kawFey, fidya ak kaffaarah
Qadaa mooy woor benn bés ngir wuutu bés bu ñàkk. Fidya mooy leel néew-doole ci nekkin yu lislaam nangu, ni ay ñàkk kàttan yu sax; du wuutug fey bu yomb ngir ki mën fey. Kaffaarah gu mag gu boppam am na ngir sëy ak yéene ci bëccëgu Ramadaan ak seeni sart: goreel jaam, bu mënul woor ñaari weer yu toppante, bu mënul leel juróom-benn-fukki néew-doole. Jëf ak yeneen warugar aju nañu ci nekkin ak mazhab; laajal jàngalekat bu xam. [1, 17]
Dellu ci kawKoor yu ngëneel
Kooru ngëneel jaamu ju ñu sàkku la lu ëpp farata. Matale ko su mënee te bul lor sa bopp walla bàyyi farata walla haqqi kenn. Kooru dogu xol, kaffaarah walla fey wuute na ak ngëneel gu amul àpp. Mazhab yi dañuy wuute ci yéene ak taxawal kooru ngëneel. [18]
Dellu ci kawJuróom-benni Shawwaal ak bes yu weex
Juróom-benni Shawwaal mooy juróom-benni bes ci Shawwaal gannaaw Korité; mën nañu toppante walla wuute. Xamkat yi dañuy wax ci seen toftal ak besi Ramadaan yu ñàkk ak kàddug yool gi. Bes yu weex mooy ñetti bes ci weer wu nekk, faral di 13, 14 ak 15. Wuute nañu ak juróom-benni Shawwaal. 13 Dhul Hijja bésu Tashriiq la te warul woor faral, su dul ngàntu àjj bi ci suuf. [19, 20]
Dellu ci kawAltine, Alxames ak ñetti bes ci weer
Woor Altine ak Alxames lu ñu sàkku la, ak ñetti bes ci weer wu nekk. Mën nga tànn bes yu weex yi, waaye yeneen ñetti bes it matal nañu jëf ju yaatu ji. Bul woor ci bés bu ñu tere ni bésu baal ndax mu méngoo ak sa aaday woor rekk. [20, 21]
Dellu ci kawBésu Arafa
Arafa mooy bés bu juróom-ñeenteel ci Dhul Hijja. Kooram lu ñu sàkku la ngir ki dul àjj; hadiis tudde na fey ñaari at. Xamkat yi dañuy leeral ne loolu du may sax ci bàkkaar yu mag walla haqq yu feyul. Ngir àjjkat buy taxaw ci Arafa, dog topp na jëfu Yónent bi te dimbali jaamu ak ñaan. Toppal kurél bu wóor ci sa gox ci bés bi ñu dëggal. [22, 23]
Dellu ci kawTaasuaa, Aasuuraa ak Muharram
Aasuuraa mooy 10 Muharram; ñu sàkku na woor 9 ak moom. Yónent bi ﷺ wax na ci fey at mi jàll ci Aasuuraa te yéene woor 9 ak moom ci at mu topp. Xamkat yu bari nangu nañu woor 10 rekk, waaye am na wuute ci tànn ko boppam. Muharram bokk na ci weer yu gën ngir ngëneel gannaaw Ramadaan. [22, 24]
Dellu ci kawShaabaan, kooru Dawuud ak yeneen bes
Yónent bi ﷺ daan na woor lu bari ci Shaabaan te woorul weer wu mat ku dul Ramadaan. Kooru Dawuud mooy woor bés te bàyyi beneen ngir ki ko mën te du bàyyi warugar. Jëf yu baax ak koor ci juróom-ñeenti bes yu njëkk ci Dhul Hijja lu ñu sàkku la ci sa nekkin; àjjkat ci Arafa wuute na te bés bu fukkeel Tabaski la, koor haraam na. Bul def koor ngëneel buy lor walla bàyyiloo la warugar. [23, 28]
Dellu ci kawBes yu koor haraam walla bañ-bañ
Koor haraam na ci Korité ak Tabaski. Besi Tashriiq mooy 11, 12 ak 13 Dhul Hijja, te faral duñu ci woor. Am na ngànt bu jagleel ngir àjjkat bu def tamattu walla qiraan te amul sarax te matalewul koor bi bala bésu baal. Tànn Àjjuma rekk ngir koor ngëneel lu bañ-bañ la, su dul daan woor walla sabab bu dëgg, walla nga woor bés bu ko jege it; loolu du tere kooru fey farata. [25, 26]
Dellu ci kawKoor ci réew yu dul jullit
Warugar du soppeeku ndax nit dëkk ci réew mu dul jullit rekk. Toppal fajar gu dëgg ak sowu jant fa nga nekk, ak jàkka walla arminaat bu wóor buy natt bérab, bés ak waññi Fajar. Bu yégle weer walla arminaat wuutee, laajal kurélu jullit bu wóor ci sa gox te bul jëfandikoo waxtu réew mu sori boppam. [1]
Dellu ci kawBérab yu am bëccëg bu gudd lool
Fu fajar gu dëgg ak sowu jant am bés bu nekk, àtte bu yaatu mooy woor diggante waxtu yooyu, doonte bëccëg bi gudd, su nit mën te amul lor gu ñu nangu. Gudd gu bés rekk du may topp waxtuy Makka walla beneen dëkk. Su feebar walla risku lor gu dëgg amee, yoon wu woyof wi méngoo dafay dox te ñu fey bés bi su ñu mënee. [1]
Dellu ci kawBérab yu amul màndargay jant yu ñu xam
Nekkin ci wetu pol yi wuute nañu: jant mën na bañ sowu, bañ fenk, walla màndargay fajar gu wóor feeñul ci am jamono. Benn arminaat bu ñu natt rekk warul àtte nekkin yii yépp. Bu màndarga yu ñu xam amul, xamkati sunna dañuy natt waxtu yu méngoo te wuute ci seen jëf. Toppal kurélu sunna walla njiit ci sa gox bu xam sa bérab, te jëfandikoo màndarga yu dëgg saa yu amee. Hadiisu natt waxtuy julli ci bés bu wuute dañu koy jëfandikoo ci misaal; du hadiis buy dogal arminaatu koor ci pol bi ci dëgg. [27]
Dellu ci kawPexe bu bés bu nekk
Seetal Fajar ak sowu jant ci sa gox, yéene farata guddi, xëdd, moytu li tas koor te julli. Dogal gannaaw sowu jant wóor, bind bes yi ngay fey, te lekk ak naan lu doy diggante sowu jant ak fajar. Su màndargay feebar yu tiital walla faj bu gaaw soxlaa, sàkkul ndimbalu fajkat ci saa si te laaj yoon wu woyof wu méngoo ak yaw.
Dellu ci kawCosaan yi
[1] Alxuraan: Al-Baqara 2:183–187 ak 2:185. [2] Sahih al-Bukhari 8; Sahih Muslim 16. [3] Sahih al-Bukhari 1901, 1903 ak 1896. [4] Sahih al-Bukhari 1900; Sahih Muslim 1081. [5] Sunan Abi Dawud 4403. [6] Sunan Abi Dawud 2454. [7] Sahih al-Bukhari 1923. [8] Sahih al-Bukhari 1954. [9] Sunan Abi Dawud 2356. [10] Sahih al-Bukhari 1933. [11] Sunan Abi Dawud 2380. [12] Sunan Abi Dawud 2365–2366; Sahih al-Bukhari, téereb Koor, wàll wi ci jëfandikoo miswaak bu tooy walla bu wow bi ngay woor. [13] Sahih Muslim 335; Sahih al-Bukhari 1925–1926. [14] Sunan Ibn Majah 1667. [15] Sahih al-Bukhari 4505. [16] Sahih Muslim 1121; Sahih al-Bukhari 1946. [17] Sahih al-Bukhari 1936; Sahih Muslim 1111. [18] Sahih Muslim 1154. [19] Sahih Muslim 1164. [20] Jami al-Tirmidhi 761. [21] Jami al-Tirmidhi 747. [22] Sahih Muslim 1162. [23] Sahih al-Bukhari 1988. [24] Sahih Muslim 1134 ak 1163. [25] Sahih al-Bukhari 1990 ak 1997–1998. [26] Sahih Muslim 1144. [27] Sahih Muslim 2937. [28] Sahih al-Bukhari 1969 ak 1976; Sunan an-Nasai 2372. [29] Sahih al-Bukhari 2002. Nimero hadiis mën na wuute ci sumb yi.
Dellu ci kaw
