Téereb àjj ci lislaam
Àjj ab tukki jaamu la ci Kër gu Sell gi, buy boole jublu ci Yàlla, sikkar, muñ ak baax. Téere bii dafay leeral jëf yi benn gannaaw benn te wax wuute yu ñu nangu ci mazhabi sunna. Jàngal sàrti sa xeetu àjj bala tukki, te laaj ndigal ngir sa nekkin. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا Àjj ci Kër gi warugar la ci nit ñi ngir Yàlla, ngir ñi am kàttanu yoon wi. — Alxuraan 3:97
Maanay àjj ak barabam
Àjj mooy jaamu Yàlla ak jëf yu ñu dogal ci Kër gu Sell gi ak yeneen bérab yu sell ci seen waxtu. Ponk lislaam la, farata benn yoon ci dund ngir jullit ji ko mën; yeneen àjj ngëneel lañu. Kàttan dafay aju ci nekkinu nit ki. [1, 2]
Dellu ci kawKan moo ko war?
Kàttan am na wér-gu-yaram, alal, yoon wu wóor ak dundal ñi nga yor, te seet bor, sàrt ak nekkin yi. Mazhab yi dañuy wuute ci ay sart. Ki mënul tukki ba fàww war na laaj ci àjjal nit ak jawriñ. Yàlla du yen nit lu ëpp kàttanam. [1, 3]
Dellu ci kawYéene ak waaj
Yéeneel àjj ngir Yàlla, tuub, fay bor walla juboo ak ñi la ameel, delloo li ñu la dénk te dundal sa njaboot. Jëfandikool alal ju halaal, jàng jëf yi bala tukki te juboo ak ku nga tooñ.
Dellu ci kawTukki ak wér-gu-yaram
Seetal ndigal, kayiti tukki, dëkkuwaay, dem ak ñëw ak nimero jafe-jafe. Yóbbu garab yi ñu la bind, ndox mu nangu naan ak aar ci tàngoor. Laajal fajkat ci feebar, ëmb, at walla yeneen soxla, waajal ndimbal ñi ko soxla te moytu xat-xat.
Dellu ci kawDem Madiina
Julli ci jàkkay Yónent bi am na ngëneel gu mag, waaye dem Madiina du ponk walla sàrti àjj. Mën nga dem bala walla gannaaw, walla bàyyi ko. Nuyul Yónent bi ﷺ ak ñaari àndandoom ak teggin fu nangu, te bul def xat-xat; jublu ñaan ci Yàlla rekk. [4]
Dellu ci kawJóge Madiina dem Makka
Dugg Madiina rekk du laaj ihraam. Bu ngay jóge Madiina dem Makka ak yéene àjj walla umra, dugal ihraam ci Dhul Hulayfa, bu ñuy wooye Abyar Ali it, walla bala ko. Waajalal yére yi lu jiitu; li ñu tere dafay tàmbali bu nga duggee ci nekkinu ihraam ak yéene jaamu gi. [5]
Dellu ci kawMiiqaat ak tukki ci roppalaan
Digal yu ñu dogal am nañu Dhul Hulayfa, al-Juhfa, Qarn al-Manazil, Yalamlam ak Dhat Irq ci yoon wi. Tukki bi yéene jaamu dafay dugg ihraam bala miiqaat bi ko war. Ci roppalaan waajal lu jiitu te yéene ihraam bu nga jegee walla bala nga jàll digal bi; bul foog ne aéropoor bi mooy miiqaat. Wóoral yoon wi. [5]
Dellu ci kawÑetti xeeti àjj
Tamattu: def umra ci weeri àjj, génn ihraam, ba noppi dugg beneen ihraam ngir àjj. Ifraad: ihraam ngir àjj rekk. Qiraan: boole àjj ak umra ci benn ihraam te des ci moom ba génnug àjj. Àjjkat bu tamattu walla qiraan te mat sart dafay def hady gi war; mufrid bi warul saraxu loolu. [6]
Dellu ci kawWaaj ngir ihraam
Sangu ak set bala ihraam lu ñu sàkku la. Góor mën na xeeñal yaramam bala dugg, waaye du xeeñal yére ihraam. Góor ñi faral nañu sol sër ci ndigg ak ci kaw ak dàll yu ubbiku. Jigéen ñi dañuy sol yére yu sutura te amul melo mu ñu digal. Jigéen ju am deretu weer walla gannaaw jur it dafay sangu ngir ihraam. [7]
Dellu ci kawYéene ak talbiya
Yéeneel ci sa xol jaamu gi nga tànn te wax talbiya. Maanaam: «Maa ngi ñëw ngir wuyu sa woote, Yàlla, maa ngi ñëw. Yaw amuloo moroom, maa ngi ñëw. Cant, xéewal ak nguur yaw la ñeel. Amuloo moroom.» Àjjkat dafay wéy ba sànni Jamrat al-Aqaba; kiy umra ba tàmbali tawaaf. Teg sart lu jiitu ndax ragal lu tere am na àtte yu xóot. [8]
Dellu ci kawLi ñu tere ci ihraam
Bu ihraam duggee, moytul xeeñ, dindi kawar walla dagg we, takk sëy, sëy ak li koy jiitu, rëbb mala suuf walla dimbali rëbb, ak yeneen jëf yu ñu tere. Raxas ak soppi yére ihraam nangu na; moytu mbir yu xeeñ. Njuumte du tas àjj boppam: àtte njuumte, soxla ak fey dañuy wuute. [9]
Dellu ci kawÀppuy yére
Góor ci ihraam dafay moytu yére yu ñu bind ci yaram ni simis walla tubéy, ak muur bopp bu taq. Ñaw boppam du sabab bi, kon ceinture ak montar nangu nañu. Jigéen ci ihraam du sol niqaab walla gaŋ; mën na muur kanamam ci kanam góor yu dul mahram ak yére bu sotti, te topp wuute yu sunna nangu ci naka mu koy def. [10]
Dellu ci kawJëf ak kaaraange
Moytul ñàkk teggin, tooñ, xuloo gu lor, xëccante ak tere yoon. Aaral sa làmmiñ, dimbali àjjkat yu néew kàttan te topp ndigali kaaraange. Bul lor kenn ngir jot Xeer wu Ñuul wi walla def jëf ju ñu sàkku, te bul bàyyi farata ndax nataal walla jaay-jënd. [1]
Dellu ci kawRëbb ak mala yu lor
Àjjkat ci ihraam warul rëbb mala suuf walla dimbali rëbbkat. Bérab bu Sell bi it am na aar ngir mala ak garab yi. Sàrt yii duñu tere aar sa bopp ci mala buy lor; gecko ci hadiis dañu ko tudde boppam. Bul lor mala te soxlawul, laajal ci sa mbir. [9, 16]
Dellu ci kawUmra: tawaaf
Bu nga agsee Makka, wërël Kaaba juróom-ñaari yoon, dale ci jëmu Xeer wu Ñuul wi, Kër gi nekk sa càmmooñ. Su jot ci xeer wi jafee, jox màndarga te bul xëccante. Bàyyi ngënu Hijr gi ci biir wër gi. Amul ñaan gu ñu la dogal ci wër gu nekk. Jullil ñaari rakaa gannaaw su mënee. [8]
Dellu ci kawLaab ak jëf ci tawaaf
Jàppal te dindi tilim bala tawaaf, ngir topp jëfu Yónent bi te am teey; mazhab yi dañuy wuute ndax jàpp sart la. Jigéen ju am deretu weer dafay xaar laab ak sangu bala tawaaf. Bul xëccante ngir fóon Xeer wu Ñuul walla laal coŋ bi, te bul jàppe laal xaaji Kër gi ni farata.
Dellu ci kawUmra: saay ak génn ihraam
Doxal juróom-ñaari tolluwaay diggante Safa ak Marwa: Safa ba Marwa benn la, dellu gi beneen, te jeex ci Marwa. Góor gi dafay wat walla gàttal kawar; jigéen ji dagg cati kawar yi te du wat. Tamattu génn na ihraam gannaaw umra ba keroog muy dugg ngir àjj. Qaarin walla mufrid dafay des ci ihraam ci jaamu gi. [8]
Dellu ci kaw8 Dhul Hijja: Mina
Ci bés bu juróom-ñetteel, tamattu dafay dugg ihraam ngir àjj fa mu nekk ci Makka te wax talbiya. Àjjkat yi dañuy dem Mina su mënee, te julli Tisbaar, Takusaan, Timis, Gée ak Fajar ci seen waxtu, gàttal ñeenti rakaa yi ni tukki, ci misaalu Yónent bi. Ñàkk des gii lu ñu sàkku du tas àjj. [8]
Dellu ci kaw9 Dhul Hijja: Arafa
Gannaaw fenkug jant demal Arafa te wóor ne ci biir digalam la, du xuru Urana. Jullil Tisbaar ak Takusaan yu gàtt te boole ci waxtu bu njëkk su mënee, ba noppi sikkar te ñaan nga jëm ci Qibla ba jant sowu. Taxaw ci Arafa lu war la; yéeg tund wi du sart. Taxawaay dafay faral di tàmbali gannaaw digg-bëccëgu bés bu juróom-ñeenteel ba fajar ci bésu sarax; mazhab yi dañuy wuute ci njàlbéenam. Ki taxaw ci bëccëg war na des ba jant sowu su mënee. Ki ñàkk taxawaay ba fajar war na laaj ci saa si génn ihraam ak fey àjj. [8]
Dellu ci kawGuddi gi ci Muzdalifa
Gannaaw sowu jant, demal Muzdalifa ak dal, boole Timis ak Gée foofu te fanaan ci sa kàttan ak pexe bi. Ñi néew doole ak seen àndandoo am nañu yoon wu woyof ngir génn guddi. Mazhab yi dañuy wuute ci diir bi gën a néew ak ngànt yi. Gannaaw Fajar sikkaral ba suba leer, ba noppi dem Mina bala jant fenk. [8]
Dellu ci kaw10 Dhul Hijja: jamra bu mag
Ci bésu sarax, sànnil juróom-ñaari xeer yu ndaw ci Jamrat al-Aqaba, benn-benn, wax takbiir ci bu nekk. Jëm ci kaas bi ñu tànn, du ci nit ñi walla poto bi. Raxas xeer yi soxlawul. Toppal waxtu ak ndigali kaaraange ngir mbooloo mi. [8]
Dellu ci kawHady ak fey njuumte
Tamattu walla qiraan bu mat sart war na def saraxu mala. Su ko amul, Alxuraan digal na woor ñetti bes ci àjj ak juróom-ñaar gannaaw dellu. Àjjkat yépp waruñu benn sarax: hady gi war wuute na ak fey njuumte. Kurél bu wóor bu am ndigal mën na def sarax gi ci waxtu ak bérab bu jub. [6]
Dellu ci kawWat ak génn bu njëkk
Gannaaw xeer yi ak sarax gi war, góor dafay wat walla gàttal kawar; wat moo gën. Jigéen ji dagg cati kawar yi te du wat. Génn gu njëkk dafay am gannaaw jëf yi mazhab bi laaj; li ëpp ci tere yi jeex, waaye sëy dafay des haraam ba génn gu mat. Jëf yi ñuy boole ak seen toftal dañuy wuute ci mazhab yi. [8, 11]
Dellu ci kawTawaaf al-ifaada ak saay
Demal Makka ngir tawaaf al-ifaada, ju bokk ci li war. Defal saay àjj bu soxla, ak ngir tamattu. Ci ifraad ak qiraan, àtte bi mën na wuute su saay defee gannaaw tawaafu dikk. Bu jëf yi laaj ngir génn gu mat jeexee, yeneen tere yi jeex. Am na jëfi bésu sarax yu ñu mën soppi toftal bi ni sunna nangu. [8, 11]
Dellu ci kawBesi Tashriiq
Desal ci Mina guddi yi war ci farata, kàttan ak ngànt yu am yoon. Gannaaw digg-bëccëg bés bu nekk sànnil ñetti jamra yi ci toftal: bu ndaw, bu digg, bu mag; juróom-ñaari xeer ci bu nekk, benn-benn ak takbiir. Gannaaw bu njëkk ak bu ñaareel, ñaanal fu sori mbooloo; bul taxaw gannaaw bu mujj. Waxtu ak lu ñu bàyyi am nañu detay. [12]
Dellu ci kawGénn lu gaaw walla des
Àjjkat mën na génn Mina lu gaaw gannaaw sànni ci bés bu fukki fan ak ñaar, bala sowu jant te ci sart yi. Des ngir sànni ci fukki fan ak ñett nangu na te moo gën ngir ki ko mën. Yeex gu amul sa yéene, ambarasma walla beneen ngànt am nañu àtte yu xóot; bul teg sa bopp walla ñeneen ci risk. [13]
Dellu ci kawTawaafu tàggoo ak dem
Bala génn Makka gannaaw àjj, defal tawaafu tàggoo mu nekk jaamu gu mujj ci Kër gi. Jigéen ju am deretu weer walla gannaaw jur am na ngànt ci tawaafu tàggoo gannaaw mu matale al-ifaada. Loolu du dindi faratay al-ifaada; laajal su matul. Génnal te bul yeex lu soxlawul, ba noppi dem Madiina walla dellu kër. [14]
Dellu ci kawDeretu weer ak gannaaw jur
Jigéen mën na dugg ihraam, taxaw Arafa, sikkar te def jëf yi, waaye dafay xaar ba laab te sangu bala tawaaf. Su mën a ñàkk Arafa walla war tukki, bul foog ne génn na ihraam; laajal ndigal bu boppam ci jaamu, soxla ak wuute yu ñu nangu. Àtte saay dafay ànd ak tawaaf bi ko jiitu. [15]
Dellu ci kawFeebar ak ndimbal
Jëfandikool yoon yu woyof yu nangu, jumtukaayu dox walla àndandoo su soxla, te topp ndigalu fajkat ak kaaraange. Ñi am ngànt am nañu ay sàrt ngir sànni ak ndimbal, jawriñ walla fanaan; jëf gi dafay wuute. Bul foog ne ki am kàttan mën na jox jawriñ liggéey gi ngir yombal rekk. Laaj ndimbal lu jiitu te bul yeexal faj bu gaaw.
Dellu ci kawJëf yu war ak njuumte
Mazhab yi dañuy ràññee jëf yu ëmb fondaasioŋ, warugar ak ngëneel, waaye dañuy wuute ci ay tudd. Taxaw Arafa ak tawaaf al-ifaada ay fondaasioŋ lañu, te ihraam dafay dugal ci jaamu; tudd ak detay saay ak wat dañuy wuute. Bul foog ne njuumte ju nekk tas na àjj walla laaj sarax. Laajal jàngalekat bu xam bala génn.
Dellu ci kawGannaaw àjj
Santal Yàlla te ñaan ko mu nangu sa jaamu. Wéyal julli, tuub, jëf yu rafet, fey haqqi ñeneen ak sarax. Bu jëf yi, tawaafu tàggoo fu mu war ak pexe tukki mattee, àjjkat mën na dellu; amul limu bes yu yokku yu war. Turu àjjkat walla melow du firndey nangu.
Dellu ci kawLimu saytu bu gàtt
1. Waajal te seet kàttan ak ndigal. 2. Tànn xeetu àjj te dugg ihraam ci miiqaat. 3. Ci tamattu, matale umra te génn ihraam. 4. Dugg ihraam ngir àjj te dem Mina ci 8. 5. Taxaw Arafa ci 9 te fanaan Muzdalifa. 6. Ci 10: sànni jamra bu mag, def hady gi war, wat, def tawaaf al-ifaada ak saay bi soxla. 7. Sànni ñetti jamra yi ci besi Tashriiq. 8. Bala génn Makka, def tawaafu tàggoo su amul ngànt. Seetal toftal ak ngànt yi ak jàngalekat bu xam.
Dellu ci kawCosaan yi
[1] Alxuraan: Aal Imraan 3:97; Al-Baqara 2:197, 2:286. [2] Sahih al-Bukhari 8; Sahih Muslim 16. [3] Sahih al-Bukhari 1513, 1852. [4] Sahih al-Bukhari 1189, 1190; Sahih Muslim 1397. [5] Sahih al-Bukhari 1526; Sahih Muslim 1181. [6] Alxuraan: Al-Baqara 2:196; Sahih Muslim 1227. [7] Sahih Muslim 1218a; Sahih al-Bukhari 1539. [8] Sahih Muslim 1218a; Sahih al-Bukhari 1646. [9] Alxuraan: Al-Baqara 2:196–197 ak Al-Maida 5:95; Sahih al-Bukhari 1814. [10] Sahih al-Bukhari 1542, 1838. [11] Sahih al-Bukhari 1736; Sahih Muslim 1306. [12] Sahih al-Bukhari 1751, 1753. [13] Alxuraan: Al-Baqara 2:203. [14] Sahih al-Bukhari 1755, 1760. [15] Sahih al-Bukhari 305; Sahih Muslim 1211. [16] Sahih al-Bukhari 1829; Sahih Muslim 2238. Nimero hadiis mën na wuute ci sumb yi.
Dellu ci kaw
