Téereb asaka ci lislaam
Asaka jaamu ak farata la, seeni sart aju ci xeetu alal ak nekkinu boroomam. Téere bii dafay xamle fondaasioŋam ci Alxuraan ak dencukaayi hadiis yu sunna. Mazhab yu ñu nangu dañuy wuute ci ay detay; laajal jàngalekat bu xam ngir sa waññi. وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ Taxawal leen julli te jox asaka. — Alxuraan 2:43
Lan mooy asaka?
Asaka farata bu ñu dogal la ci alal ju mat sart, ñuy jox ko ñi ko yayoo ni jaamu. Benn la ci juróomi ponk yu lislaam. Baat bi dafay ànd ak laab ak yokk; du saraxu ngëneel rekk. [1, 2]
Dellu ci kawBarabam ak jubluwaayam
Yàlla digal na gëmkat ñi ñu julli te jox asaka, te wax sarax ni yoonu laab. Asaka dafay boole jaamu ak dimbali ñi soxla. Yónent bi ﷺ digal na ñu jël ko ci ñi ko war te jox ko néew-doole yu ko yayoo. Jox ko du wuutu fey yeneen haqq walla bor. [1, 3]
Dellu ci kawAsaka, saraxu ngëneel ak asaka bu koor
Asaka alal am na sart yu ànd ak alal ji ak boroomam. Saraxu ngëneel mën na weesu li farata te du xaar nisab walla at. Asaka bu koor farata bu boppam la ci jeexu Ramadaan; duñu ko waññi ni 2.5% ci alal. [2, 4]
Dellu ci kawKan moo ko wara def?
Ci lu yaatu, jullit ji am alal ju war asaka te mat sart moo ko war. Warugar gi ci alal ji ak boroomam la, du ngir góor walla liggéeykat rekk. Mazhab yi dañuy wuute ci ay sart, ak asaka alalu xale walla ki ñàkk kàttanu xel. Ki ko yor war na laaj ndigal bu wóor ngir alal jooju. Asaka bu koor am na sàrti boppam. [3, 4]
Dellu ci kawAlal, nisab ak atum weer
Nisab mooy miis bi gën a néew ngir xeetu alal bu ñu dogal. Moomeel gu mat ak yeneen sart am nañu solo. Ci xaalis, wurus ak xaalis bu weex, atum weer dafay faral di tàmbali bu miis bi mattee; yokku, wàññiku, li ñu yokk ak li ñu dindi dañuy wuute ci mazhab yi. Meññeef am na waxtu bu wuute: asaka bi jot na ci góob, du gannaaw atum weer. [5, 6]
Dellu ci kawXam miisu wurus ak xaalis bu weex
Miis yu mag yi bokk nañu ñaar-fukki dinaar wurus ak ñaar-téeméeri dirham xaalis bu weex. Ñu ngi leen faral di méngale ak 85 gram wurus wu sell ak 595 gram xaalis bu weex bu sell; waññi ak natt yu xamkat yi mën nañu wuute. Ay pees lañu, du limu xaalis bu sax. Ci xaalisu réew, xamkat yi dañuy wuute ndax ñuy topp miisu wurus walla xaalis bu weex ak detay natt yi. Jëfandikool njëgu tey ci sa gox ak ndigal bu xam te sax. [5]
Dellu ci kawSeet gu at mu nekk
Bindal bés bi alal ju mat sart jot nisab bi njëkk, ba noppi saytu ko gannaaw atum weer. Nattal alal ju war asaka bi nga am ci bésu fey, seet bor ak dindi yu mazhab bi nga topp nangu, te wóoral nisab ak yeneen sart. Dencal bind yi; bul foog ne atum Gregorian gudd na ni atum weer.
Dellu ci kawXaalis, ndenc ak miis yu ñu daan xam
Xaalis ci loxo, limu bank ak ndenc mu mat sart dañu leen faral di boole ak yeneen alal yu méngoo ak xaalis. Ngir wurus, xaalis bu weex, xaalis ak marchandise yu mat sart, miis bi ñu daan xam mooy benn ci ñeent-fukk, walla 2.5%. Lii du miis bu yaatu ngir bey, jur walla alal yépp. Riba ak njariñ bu haraam soxla nañu seen àtte; fey asaka du leen def halaal. [5]
Dellu ci kawMisaal bu yomb
Misaal rekk: bu nit amee 10,000 ci alal ju mat sart gannaaw àtte yi, te nisab ak atum weer mat, 2.5% mooy 250. Xaalisu sa réew ak nisabam léegi dañu leen wara seet boppam. Misaal bi dafay foog ne lim bi ñu wone mooy alal ji mat sart; du dogal yan bor lañu mën dindi.
Dellu ci kawWurus, xaalis bu weex ak caay
Wurus ak xaalis bu weex am nañu miis yu sax ak benn ci ñeent-fukk bu sart yi mattee. Seetal li ci wurus walla xaalis bu weex ci dëgg te bul jàppe weñ wu ñu boole walla 18 kara ni wurus wu sell. Mazhab yi dañuy wuute ci caay ngir jëfandikoo sa bopp bu nangu; alalu investasiŋ ak caay war nañu natt ak ndigal bu wóor te duñu wax ne xamkat yépp am nañu benn xalaat. [5]
Dellu ci kawSuuf, kër ak mbiri bopp
Kër gi nga dëkk, ndab yu kër, yére ak oto bu sa bopp duñu nekk njaay gu war asaka boppam. Alal ju ñuy denc ngir jaay ci komers mën na wuute ak kër, alal ju ñuy luwal walla suuf su amul yéene njaay gu leer. Moomeel, jubluwaay ak soppi yéene soxla nañu seet gu teey.
Dellu ci kawNjaay ak marchandise
Ngir marchandise bu ñu denc ci dëgg ngir jaay, nattal njëgu li mën jaayu, xaalisu liggéey ak bor yu ñu la wara fey ci yoon yi. Jumtukaayi sa bopp ak marchandise wuute nañu. Natt, bor ak àtte alal dafay aju ci xeetu liggéey ak mazhab; bul jëfandikoo benn waññi ci lu nekk te seetul.
Dellu ci kawAksioŋ, fond ak njariñu investasiŋ
Aksioŋ, fond yu denc xaalis ngir njariñ ak pansion dañuy wuute ci moomeel, jot ci alal ak li ñu am ci suuf. Aksioŋ bu ñu jënd ngir jaay mën na ñu natt ko wuute ak investasiŋ bu yàgg. Njariñ ak xaalis bi ñu mën jot mën nañu am àtte yu boppam. Jëlal séddale ak ndigal bu wóor; njëgu marse bi yépp, njariñ rekk walla benn pursã boppam du méngoo ak alal bu nekk.
Dellu ci kawBor ak xaalis bi ñu la ameel
Bor gu dëgg gi nga am duñu ko dindi yépp saa su nekk: mazhab yi dañuy wuute ci yan bor, lim bi jot ak xeetu alal yi laal waññi gi. Xaalis bi ñu la ameel mën na dellusi walla wóorul; moomeel, yaakaaru fey ak waxtu fey dañuy laal àtte bi. Bind leen boppam te laaj ndigal, bul foog ne bor bu nekk dañu koy bàyyi walla dindi.
Dellu ci kawNjariñ, peyoor ak ndenc mu bees
Peyoor boppam du taxe asaka bu weer wu nekk. Xaalis bi des ni ndenc dañu koy boole ak yeneen alal ju mat sart. Xamkat yi dañuy wuute ndax li ñu yokk dafay ànd ak bésu fey bi amoon walla am atum weer bu boppam. Nit mën na denc bind ak bes yu sax te laaj ndigal; fey lu jiitu fu nangu mën na yombal saytug liggéey.
Dellu ci kawBey ak meññeef
Meññeef am na sàrti boppam te ñu ngi koy natt ci góob; du xaar atum weer. Hadiis dafay wax juróomi wasq ni miis: benn wasq mooy juróom-benni-fukki saa, kon juróomi wasq 300 saa la ci yaatuwaay. Pees bi dafay aju ci xeetu meññeef. Mazhab yi dañuy wuute ci yan bey la laal ak fayy-doxal yi. Benn ci fukk lañu wax ngir taw walla ndox mu boppam, genn-wàllu benn ci fukk ngir mbey mu soxla liggéey walla xaalis ngir suuxat. Boole ndox ak fayy-doxal yu léegi soxla nañu ndigal; miisu xaalis walla benn waññi kilo du méngoo ak bey bu nekk. [6, 7, 8]
Dellu ci kawJur
Giléem, nag ak xar yuy for ñax mën nañu am miis ak toftal yu sunna wax; xeet, lim, jubluwaay, lekk ak moomeel dañuy laal àtte bi. Misaal, hadiis am na miisu juróomi giléem ak beneen toftal ngir xar. Bul teg 2.5% ci jur yépp te bul foog ne mala gu nekk bokk na. Laajal jàngalekat bu xam ngir toftal bu jub. [6, 9]
Dellu ci kawYeneen alal ak mbir yu wuute
Sàrt yu jagleel mën nañu nekk ci weñ yi suuf am, alal ju nëbbu ci suuf ak yeneen. Miis ak sart yi wuute nañu ak ndenc mu daan am. Su nekkin feeñul bu leer fii, laajal ndigal te bul foog ne 2.5% laal na lépp.
Dellu ci kawKan moo mën jot asaka?
Alxuraan dafay tudde juróom-ñetti xeet ngir asaka: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ «Sarax yu farata ñeel nañu néew-doole, ñi soxla, liggéeykat yi koy saytu, ñi ñuy jegeel seeni xol, goreel jaam, boroom bor, ci yoonu Yàlla ak tukki bi tàx.» — Alxuraan 9:60 [10]
Dellu ci kawXam juróom-ñetti xeet yi
Néew-doole ak ñi soxla amuñu lu doy; liggéeykat yu mat sart dañuy saytu asaka; ñi ñuy jegeel xol am nañu sàrt yu ñu xam; goreel jaam ak boroom bor yu mat sart ngir soxla su jagleel la; «ci yoonu Yàlla» ak tukki bi tàx ci yoonu sunna lañu leen di tekki. Ki ko yayoo ak séddale am nañu sart yu xóot. Mazhab yi dañuy wuute ci ñaata xeet walla ñaata nit ñoo wara jot ci benn fey. [10]
Dellu ci kawJox mbokk ak njaboot
Mbokk mu ko yayoo mën na am njariñu mbokk ak sarax. Am na àpp ci ñi feykat bi war a dundal ba noppi; mazhab yi dañuy wuute ci ay nekkin, ni jabar buy jox jëkkëram ju mat sart. Zaynab laajoon na ci jox jëkkëram ak jirim, te Yónent bi ﷺ dëggal na yoolu sarax ak mbokk. Laajal ci sa diggante ak soxla. [11]
Dellu ci kawYeneen àpp ak soxlay gox
Asaka dañu ko dénk ngir jubluwaay yu nangu te warul jëfandikoo ndax projet bi neex rekk. Am na sàrt yu jagleel ci njabootu Yónent bi ﷺ ak yeneen, ak detay yu xamkat yi nangu. Kurélu sarax bu wóor ci sa gox mën na seet ñi ko yayoo; yónnee ci beneen bérab mën na nangu ci sàrt ak soxla yi. Wóoral ne kiy jot walla kurél gi dina ko séddale bu baax. [3, 10, 12]
Dellu ci kawNaka ak kañ ngay fay
Bu asaka jotee, fay ko te bul yeexal te amul sabab, ak yéene asaka. Am na mazhab yu may fey lu jiitu bu sart yi mattee. Ramadaan jamono ju barkeel la ngir sarax, waaye ki atam jeex ci beneen weer warul xaar Ramadaan boppam. Bindal li nga fay ak fu mu dem.
Dellu ci kawYéene ak séddale bu am warugar
Yéene ci xol la: xam ne fey gi asaka farata la; wax kàddu soxlawul. Joxal ak ngor te bul toroxal kiy jot walla feeñal xibaaram te soxlawul. Jawriñ bu wóor bu ñu tànn mën na dimbali séddale. Taxe ak sarax duñu asaka boppam; dañuy aju ci yéene, ñi koy jot ak sàrt yi.
Dellu ci kawAsaka bu ñàkk ak njuumte
Su asaka bu jàlloon ñàkk walla waññiku gu jubul, bindal bu teey te natt lu méngoo, tuubal te fay li war ni gaaw nga mëne. Bor bu jafe, bind yu amul walla waññi yu ñu wuute ci mën nañu soxla ndigal bu boppam. Saraxu ngëneel su jàlloon du wuutu asaka boppam su amul yéene ji war.
Dellu ci kawAsaka bu koor: kan ak lan
Asaka bu koor wuute na ak asaka alal ju at mu nekk. Yónent bi ﷺ dogal na benn saa lekk ni tàndarma walla lòj ngir jullit, xale ak mag. Saa miisu yaatuwaay la; peesam dafay aju ci lekk gi. Warugar ci ñi nga dundal, kàttan ak yoonu fey am nañu detay, te mazhab yi dañuy wuute ci fey ak xaalis. Toppal ndigal bu jub ci sa gox. [4, 13]
Dellu ci kawAsaka bu koor: waxtu ak ñi koy jot
Joxal asaka bu koor bala julli baal ñi ko yayoo, ci sa loxo walla ak jawriñ bu wóor bu am ndigal buy séddale ko ci waxtuam. Fey lu jiitu nangu na ci àpp yi xamkat yi wax; hadiis tudde na benn walla ñaari bes bala baal. Dafay dimbali rawatina ñi soxla. Ñàkk waxtu bi gën du sababu bàyyi farata: laajal ndigal te fay li des. [13, 14]
Dellu ci kawLimu saytu bu am jëf
1. Bindal alal ji ak boroomam. 2. Xamal yan xeet moo war asaka ak seen besi fey. 3. Seetal nisab léegi ak atum weer fu mu soxla. 4. Jëfandikool miis bu jub ak dindi yu nangu. 5. Yéeneel asaka, tànn ñi ko yayoo te bind fey gi. 6. Seetal asaka bu koor boppam ci jeexu Ramadaan. Ci lu wóorul, laajal ndigalu sunna bu xam.
Dellu ci kawCosaan yi
[1] Alxuraan: Al-Baqara 2:43 ak At-Tawba 9:103. [2] Sahih al-Bukhari 8; Sahih Muslim 16. [3] Sahih al-Bukhari 1496. [4] Sahih al-Bukhari 1503. [5] Sunan Abi Dawud 1573. [6] Sahih al-Bukhari 1405; Alxuraan, Al-Anam 6:141. [7] Sahih al-Bukhari 1483; Sahih Muslim 981. [8] Sahih al-Bukhari 1484. [9] Sahih al-Bukhari 1454. [10] Alxuraan: At-Tawba 9:60. [11] Sahih al-Bukhari 1466. [12] Sahih Muslim 1072. [13] Sahih al-Bukhari 1503 ak 1509. [14] Sahih al-Bukhari 1511. Nimero hadiis mën na wuute ci sumb yi.
Dellu ci kaw
